W przypadku konieczności odstąpienia od przepisów prawa planowania przestrzennego lub prawa budowlanego można złożyć wniosek o wydanie zezwolenia na odstępstwo, zwolnienie lub wyjątek. O wniosku, który należy uzasadnić, decyduje organ nadzoru budowlanego.

W postępowaniu w sprawie wniosku o pozwolenie na budowę decyzja w sprawie wnioskowanego odstępstwa od przepisów prawa budowlanego lub wyjątku lub zwolnienia z przepisów prawa planistycznego jest podejmowana wraz z rozpatrywaniem wniosku o pozwolenie na budowę.
Samodzielny
wniosek o odstępstwo jest możliwy tylko w przypadku obiektów budowlanych zgodnie z § 73 HBO. Nie jest to możliwe w przypadku przedsięwzięć niewymagających pozwolenia na budowę na obszarze objętym planem zagospodarowania przestrzennego (§ 63 HBO). W takich przypadkach decyzja w sprawie odstępstwa, wyjątku lub zwolnienia musi zostać podjęta w ramach postępowania o wydanie pozwolenia na budowę.