Herbert, Adam

Farmaceuta, mecenas

Urodzony: 14.07.1887 w Groß-Gerau

Zmarł: 02.09.1976 w Selters-Eisenbach

Po ukończeniu szkoły podstawowej w swoim rodzinnym mieście Groß-Gerau oraz gimnazjum w Darmstadt Herbert studiował farmakologię w Monachium. Przeżył służbę wojskową, odnosząc ciężkie rany. Od 1915 roku Herbert pracował jako farmaceuta w Wallau. W 1918 roku założył własne laboratorium, a w 1927 roku przeniósł swoją firmę do Bierstadt (Otwiera się w nowej karcie), które w 1928 roku zostało przyłączone do Wiesbaden. W Wiesbaden Herbert produkował lek na nerwy, który wkrótce zaczął sprzedawać również w kilku krajach europejskich oraz w Ameryce Południowej. Przedsiębiorstwo prosperowało tak dobrze, że w 1932 roku założył filię w Argentynie.

1 maja 1933 roku Herbert wstąpił do NSDAP, a rok później do Narodowosocjalistycznego Związku Pomocy Społecznej. Herbert był ponadto członkiem NS-Altherrenbundu, Rzesowego Związku Łowców Niemieckich, Rzesowego Związku Kolonialnego, Stowarzyszenia na rzecz Niemieckiej Tożsamości za Granicą oraz Rzesowego Związku Obrony Powietrznej. W 1938 roku Adam Herbert wystąpił z kościoła ewangelickiego i odtąd określał się mianem „wierzącego w Boga”, co było preferowaną przez narodowych socjalistów formułą tożsamości religijnej. Sam Herbert po II wojnie światowej uzasadniał swoje wystąpienie z kościoła względami podatkowymi.

Herbert wspierał reżim nazistowski poprzez darowizny finansowe. Znane są jedynie darowizny, które po wojnie można było mu przypisać w ramach postępowania denazyfikacyjnego – głównie darowizny na rzecz Zimowego Funduszu Pomocowego NSV w wysokości 78 937 RM. Do tego doszła darowizna w wysokości 10 000 RM na rzecz NSDAP, przeznaczona na zakup samolotu sportowego dla gauleitera Jakoba Sprengera. Kolejne darowizny pieniężne przekazał m.in. na rzecz SS i innych organizacji nazistowskich. Łącznie Herbert oszacował te kwoty na 5 000 do 6 000 RM.

Ponadto w 1937 roku Adam Herbert podarował miastu Wiesbaden park, który do 2024 roku nosił jego imię. W sąsiedztwie Reisinger-Anlage, przed dworcem głównym, (Otwiera się w nowej karcie) na terenie dawnego dworca Taunusbahnhof, który pozostawał w stanie zaniedbania, w 1937 roku architekt krajobrazu Wilhelm Hirsch (1887–1957) zaprojektował park o nazwie Herbert-Anlage (Reisinger-Anlagen (Otwiera się w nowej karcie)).

Na budowę tego ogrodu Herbert przeznaczył łącznie 152 000 RM. Zgodnie z jego zamierzeniami park miał służyć pracującej ludności Wiesbaden jako miejsce wypoczynku. Ponadto miał stanowić atrakcję dla kuracjuszy. Park Herberta wraz z parkiem Reisingera, rozciągającymi się z północy na południe, stanowił bezpośrednie połączenie między centrum Wiesbaden a dworcem głównym.

Uroczyste otwarcie parku w 1937 roku przeprowadził burmistrz Wiesbaden z ramienia NSDAP, Erich Mix, przy ogromnym udziale mieszkańców. Wydarzenie to miało charakter towarzyski. Oprócz najważniejszych przedstawicieli miasta w uroczystości wzięli udział również wysocy rangą przedstawiciele NSDAP, SS, SA, NSKK, a także Hitlerjugend i BDM. Zaproszono również wysokich rangą wojskowych oraz osobistości życia społecznego miasta, takich jak Wilhelm von Opel (Otwiera się w nowej karcie).

Burmistrz Mix z ramienia NSDAP podkreślił przy tej okazji lokalne znaczenie propagandowe nowo utworzonego parku. Po przemówieniu burmistrza obecna orkiestra uzdrowiskowa zagrała „Horst-Wessel-Lied”, hymn partyjny NSDAP.

Adam Herbert utrzymywał kontakty nie tylko towarzyskie, ale także prywatne z funkcjonariuszami państwa nazistowskiego, głównie lokalnymi i regionalnymi. Herbert był na przykład blisko związany z gubernatorem Wilhelmem Traupelem. Traupel, członek NSDAP od 1930 roku, od września 1933 roku pełnił funkcję przewodniczącego okręgu Wiesbaden, a od 1936 roku, w ramach personalnej unii, również przewodniczącego okręgu Kassel. W SS od 1939 roku pełnił funkcję Oberführera. Od 1940 roku Traupel pracował w Głównym Urzędzie SD przy SS, w administracji okupacyjnej we Francji oraz w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy przy SS w Berlinie.
W posiadłości Herberta koło Limburga regularnie gościli na polowaniach m.in. sekretarz stanu w Ministerstwie Propagandy Rzeszy i zaufany współpracownik Hitlera Herrmann Esser, gauleiter NSDAP z Hesji-Nassau Jakob Sprenger, burmistrz Wiesbaden z ramienia NSDAP Felix Piékarski, standartenführer SS i kierownik ds. zakładów opiekuńczych w okręgu Nassau Fritz Bernotat, który odegrał kluczową rolę w zabójstwach pacjentów w Hadamar, generalny kierownik pracy w RAD Wilhelm Faatz, prezes Izby Rolniczej Georg Hermann Sauerbier oraz skazany później na śmierć w procesach norymberskich SS-Gruppenführer Richard Hildebrandt.

W 1936 roku Adam Herbert rozszerzył działalność swojej apteki zajmującej się produkcją leków o filię – aptekę „Einhorn” w Bambergu. Herbert przejął aptekę od jej poprzedniego właściciela, dr. Otto Holzinger, za 260 000 RM. Z powodu podatku ucieczkowego, który należało uiścić przy emigracji, rodzina Holzingerów straciła znaczną część swojego majątku. Na mocy „Ustawy o dzierżawie i zarządzaniu aptekami publicznymi” z dnia 26 marca 1936 r. żydowscy farmaceuci musieli sprzedać swoje apteki lub wydzierżawić je „aryjskiemu” farmaceucie. Osobami czerpiącymi zyski z tych „aryzacji” w branży aptecznej byli często funkcjonariusze nazistowscy lub osoby blisko związane z reżimem.

Zakup apteki w Bambergu był po upadku reżimu nazistowskiego przedmiotem postępowania przed komisją rozjemczą przeciwko Herbertowi. Herbert próbował przedstawić przymusową sprzedaż w ramach „aryzacji” jako przysługę dla żydowskiego kolegi po fachu i uzyskał przy tym wsparcie ze strony stowarzyszeń zawodowych, które również były uwikłane w „transakcje aryzacyjne” dotyczące aptek. Adam Herbert początkowo odmówił, ale w 1951 roku ostatecznie zgodził się na ugodę z rodziną Holzingerów. Dzięki temu mógł wkrótce ponownie otworzyć aptekę i wydzierżawił ją swojemu siostrzeńcowi Otto Herbertowi, który również był farmaceutą.

Adam Herbert zatrudniał podczas II wojny światowej robotników przymusowych w swoim gospodarstwie w Hausen w miejscowości Eisbach (Taunus). W trakcie postępowania przed komisją rozstrzygającą farmaceuta oświadczył, że do 1945 roku w celu prowadzenia gospodarstwa w miejsce mobilizowanego personelu zatrudniał dwie polskie rodziny z dziesięciorgiem dzieci. Tło i okoliczności wykorzystania robotników przymusowych w gospodarstwie Herberta pozostają niejasne.

Początkowo w 1946 r. komisja rozstrzygająca zaklasyfikowała Herberta do grupy 1 („główni winowajcy”). W postępowaniu odwoławczym adwokaci Herberta zdołali ostatecznie 3 marca 1948 r. doprowadzić do umorzenia postępowania w zamian za wpłatę kwoty 2 000 RM. Po II wojnie światowej Herbert kontynuował swoją działalność gospodarczą.

W 1957 roku Adam Herbert został odznaczony Federalnym Krzyżem Zasługi I klasy, a w 1962 roku otrzymał tytuł honorowego obywatela stolicy kraju związkowego Wiesbaden.

Oprócz fontanny „Kochbrunnen-Springer”, którą sfinansował Adam Herbert, przedsiębiorca ufundował również fontannę „Diana” przed halami Rhein-Main-Hallen (1958), dla której pozowała jego wnuczka Ursula Altenheimer. Po ukończeniu budowy nowych hal Rhein-Main-Hallen fontanna „Diana” otrzyma nowe miejsce w pobliżu.

Herbert został pochowany na cmentarzu w Wiesbaden-Bierstadt i otrzymał od stolicy kraju związkowego Wiesbaden grobowiec honorowy.

Powołana na mocy uchwały Rady Miejskiej z 2020 r. Komisja Historyczna ds. weryfikacji nazwanych imionami osób przestrzeni komunikacyjnych, budynków i obiektów stolicy kraju związkowego Wiesbaden zaleciła zmianę nazwy kompleksu Herbert-Anlage ze względu na członkostwo Adama Herberta w różnych organizacjach narodowosocjalistycznych (NSDAP, NSV, NS-Altherrenbund, Reichsbund Deutsche Jägerschaft, RKB, RLSB) oraz organizacji podporządkowanych ideologii narodowosocjalistycznej (Volksbund für das Deutschtum im Ausland). Ponadto wspierał ruch nazistowski, przekazując znaczne darowizny na rzecz NSDAP, SS oraz innych organizacji nazistowskich. W ten sposób Adam Herbert wyraźnie opowiedział się za narodowym socjalizmem jako ruchem politycznym oraz za reżimem nazistowskim. Adam Herbert aktywnie uczestniczył również w dyskryminacji, wykluczeniu i prześladowaniu poszczególnych osób lub grup osób w okresie „Trzeciej Rzeszy”.

Rada dzielnicy Wiesbaden-Mitte postanowiła 1 lutego 2024 r., że Herbert-Anlage ma zostać włączona do Reisinger-Anlage. Władze miejskie stolicy kraju związkowego Wiesbaden wprowadziły tę decyzję w życie uchwałą z dnia 24 marca 2026 r., jednocześnie pozbawiając Adama Herberta tytułu honorowego obywatela.