Dokładnie 100 lat temu, wraz z przyłączeniem Biebrich, Schierstein i Sonnenberg, rozpoczął się proces, który do dziś kształtuje oblicze Wiesbaden: po raz pierwszy do obszaru miejskiego włączono trzy większe, samodzielne gminy. W 1928 roku dołączyły do nich Bierstadt, Dotzheim, Erbenheim, Frauenstein, Georgenborn, Heßloch, Igstadt, Kloppenheim i Rambach. Około 50 lat później nastąpiła kolejna fala przyłączeń w ramach reformy terytorialnej Hesji. Tom 19 serii publikacji poświęcony jest tym różnym etapom historii miasta na podstawie dokumentów pochodzących z archiwum miejskiego. 

„Pod tytułem »Wiesbaden wita swoich nowych mieszkańców. 100 lat przyłączania gmin do Wiesbaden« archiwum miejskie zgromadziło źródła, które umożliwiają bezpośredni wgląd w wydarzenia związane z tymi procesami. Ujawniają one zarówno perspektywę przyjmującego miasta Wiesbaden, jak i gmin włączonych do jego obszaru” – cieszy się dr Patricia Becher, dyrektor ds. kultury. „Wydanie źródeł śledzi przemianę Wiesbaden z eleganckiego, światowego uzdrowiska pod koniec XIX wieku w wielowymiarową stolicę kraju związkowego Hesji” – mówi dr Becher. 

Nie mogło oczywiście zabraknąć dokumentów dotyczących przyłączenia w 1945 r. przedmieść AKK, należących wcześniej do Moguncji, a także jedynego wyłączenia z okręgu miejskiego (w 1939 r. Georgenborn, przyłączony po raz pierwszy w 1928 r., stał się częścią powiatu Untertaunus). 

„Publikacja ta zdecydowanie nie ma charakteru klasycznego opracowania historycznego. Biorąc pod uwagę bardzo zróżnicowany stan źródeł dotyczących poszczególnych dzielnic, taka prezentacja nie byłaby ani sensowna, ani adekwatna do różnorodności tematu” – mówi dyrektor archiwum miejskiego w Wiesbaden i redaktor dr Peter Quadflieg. „Zamiast tego tom gromadzi wymowne dokumenty, które ukazują aktualny stan prawny, publiczne dyskusje oraz klasyczne działania administracyjne” – wyjaśnia dr Quadflieg. Źródła pokazują, jak intensywne były spory dotyczące przyłączeń. Nie chodziło przy tym bynajmniej wyłącznie o kwestię samorządowej niezależności. W centrum negocjacji nieustannie znajdowały się konkretne interesy. Gminy, które miały zostać przyłączone, domagały się na przykład rekompensat finansowych, przejęcia personelu i najwyższych urzędników gminnych, a także specjalnych regulacji dotyczących nowo przyłączonych dzielnic, co było przedmiotem częściowo burzliwych dyskusji. Ważną rolę odgrywały również kwestie związane z rozwojem urbanistycznym i infrastrukturalnym. W ten sposób tom ten jasno pokazuje, że przyłączenia gmin nie były jedynie aktami administracyjnymi; były to polityczne procesy negocjacyjne, w których zderzały się różne interesy. 

Szczególnie pouczające są różne sposoby, w jakie dochodziło do przyłączeń. Oprócz przyłączeń z lat 20. i 70. XX wieku udokumentowano również szczególne wydarzenia związane z Mainz-Amöneburg, -Kastel i -Kostheim oraz Georgenborn. O dzielnice należące wcześniej do Moguncji toczyły się długie spory. Zmiany na stanowiskach kierowniczych miasta sprawiały, że dyskusje na temat unieważnienia rozkazu rządu wojskowego dotyczącego włączenia AKK do okręgu administracyjnego Wiesbaden wielokrotnie na nowo się rozgorzały. Opinia prawna z 1954 r., która również znalazła się w wydaniu źródłowym, miała doprowadzić do ostatecznego wyjaśnienia sprawy. Dyskusje trwały jednak aż do późnych lat 80. 

Na przestrzeni dziesięcioleci można dostrzec zadziwiające podobieństwa. Wielokrotnie pojawiało się pytanie, jakie korzyści z połączenia mogły czerpać już włączone gminy oraz jakie warunki wynegocjowano w zamian za zrzeczenie się przez nie samodzielności gminnej. Na podstawie licznych przykładów tom ten ukazuje historyczne napięcia, w których przedstawiciele przyłączonych miejscowości wielokrotnie próbowali zapewnić jak najbardziej konkretne korzyści dla swojej dzielnicy. Z dzisiejszej perspektywy wydaje się to myśleniem w kategoriach lokalnych interesów. Jednak takie zachowanie wynika z ówczesnej sytuacji historycznej oraz nierównego układu sił między miastem Wiesbaden a włączonymi gminami. 

Wydanie źródłowe stanowi różnorodną kolekcję zachowanych dokumentów dotyczących historii przyłączeń do Wiesbaden. „Źródła pokazują, że przyłączenia były czymś znacznie więcej niż tylko zmianą granic administracyjnych” – wyjaśnia dr Patricia Becher. „Opowiadają one o różnych interesach, negocjacjach i konfliktach, ale także o tym, jak niegdyś samodzielne gminy stały się częściami społeczności miejskiej, która dzięki swojej całkowicie własnej tożsamości kulturowej sprawia, że Wiesbaden jest ekscytującym i wartym życia dużym miastem” – podsumowuje dr Becher. 

Wraz z tomem 19 archiwum miejskie nie tylko przedstawia publikację z okazji historycznej rocznicy, ale udostępnia również kalejdoskop historii miasta, który uwidacznia struktury ukształtowane na przestrzeni dziejów, które do dziś kształtują tożsamość mieszkańców Wiesbaden. Wybrane dokumenty zachęcają do przyjrzenia się historii przyłączeń z bliska oraz do ponownego odkrycia znanych wydarzeń z perspektywy ówczesnych uczestników. 

Dane bibliograficzne:

Peter Quadflieg (red.): „Wiesbaden wita swoich nowych mieszkańców”. 100 lat przyłączeń do Wiesbaden, Wiesbaden 2026, 480 stron, ISBN 978-3-9825083-4-4, 34,99 euro.