Engelberg, Alexander von

Przedsiębiorca

Urodzony: 20.06.1894 w Mannheim

Zmarł: 07.01.1960 w Grindelwald (Szwajcaria)

Jego ojcem był prawnik Friedrich von Engelberg, który jako urzędnik państwowy w Badenii był odpowiedzialny za więzienie państwowe w Mannheim w latach 1892-1909, a następnie pracował jako radca ministerialny w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych Badenii. Matka Alexandra von Engelberga, Karoline, pochodziła z rodziny przedsiębiorców Dyckerhoff. Jej ojcem był Rudolf Dyckerhoff, który w 1864 r. wraz z ojcem Wilhelmem Gustavem Dyckerhoffem i bratem Gustavem Dyckerhoffem założył fabrykę cementu portlandzkiego Dyckerhoff & Sohne w Moguncji-Amöneburgu.

Alexander von Engelberg uczęszczał do gimnazjum humanistycznego w Mannheim w latach 1903-1909. Po tym, jak jego ojciec został radcą ministerialnym w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych Badenii w 1909 roku, przeniósł się do gimnazjum humanistycznego w Karlsruhe, gdzie ukończył szkołę w lipcu 1912 roku. W dniu 1 października 1912 r. wstąpił do badeńskiego regimentu Leibdragoner nr 12 w stopniu chorążego.

W 1914 r. von Engelberg zdał egzamin oficerski w Wyższej Szkole Wojennej w Metz i został awansowany na porucznika. Podczas I wojny światowej został ranny w prawą rękę podczas ataku kawalerii w pobliżu Landres we wschodniej Francji. Podczas rekonwalescencji von Engelberg szkolił się jako pilot w szkole pilotażu we Fryburgu Bryzgowijskim. Podczas lotu treningowego, w którym brał udział jako obserwator, jego samolot rozbił się. Doznał urazu kręgosłupa i złamał obie stopy. Obrażenia te oznaczały, że von Engelberg nie mógł być dłużej wykorzystywany na froncie. Podczas rekonwalescencji rozpoczął studia historyczne, literackie i dramaturgiczne w Monachium w 1916 roku.

Jednak z powodu ogólnego niedoboru oficerów, von Engelberg powrócił do wojska w tym samym roku i otrzymał dowództwo w policji politycznej administracji wojskowej w Bukareszcie. Ze względu na stan zdrowia von Engelberg przeniósł się na stanowisko kuriera w biurze niemieckiego attaché wojskowego w Bernie, gdzie pozostał do końca wojny w 1918 roku. Alexander von Engelberg został odznaczony Krzyżem Żelaznym II klasy i Orderem Lwa Zähringera, badeńskim orderem zasługi za służbę wojskową podczas I wojny światowej. W 1918 roku otrzymał badeńską odznakę rannego. W 1935 r. został również odznaczony Krzyżem Honorowym dla uczestników walk na froncie I wojny światowej.

Po zakończeniu I wojny światowej von Engelberg rozpoczął karierę handlową. Po tymczasowym zatrudnieniu w sektorze bankowym i produkcji papieru, dołączył do firmy swojego dziadka, Portland-Cementfabrik Dyckerhoff & Sohne GmbH, w 1922 roku, podczas zawirowań inflacyjnych. W 1928 roku został mianowany dyrektorem zarządzającym. W 1931 roku firma połączyła się z Wicking'sche Portland-Cement- und Wasserkalkwerke AG, tworząc Portland-Zementwerke Dyckerhoff-Wicking AG, która w 1936 roku została przemianowana na Dyckerhoff Portland-Zementwerke AG. Alexander von Engelberg był pełnoprawnym członkiem zarządu tej nowo powstałej spółki akcyjnej.

Oprócz von Engelberga, w skład zarządu nowo utworzonej spółki akcyjnej wchodził jego brat Fritz von Engelberg jako przewodniczący oraz dr Walter Dyckerhoff jako kolejny członek zwyczajny, odpowiedzialny za produkcję i sprawy techniczne. W 1936 roku Josef Kellerwessel i Hans Dyckerhoff zostali dodani jako zastępcy członków zarządu. Alexander von Engelberg był odpowiedzialny za finanse i sprawy stowarzyszeniowe w zarządzie. Praca zarządu charakteryzowała się bliskim kontaktem i wymianą poglądów z kolegami. Ponadto Alexander von Engelberg posiadał niemałą ilość udziałów w spółce.

Po dojściu do władzy narodowych socjalistów Alexander von Engelberg został członkiem różnych organizacji nazistowskich. Jako były pilot wojskowy i prywatny pilot był członkiem Narodowosocjalistycznego Korpusu Lotniczego w latach 1933-1942. W latach 1934-1945 przedsiębiorca był członkiem Niemieckiego Frontu Pracy, tj. zjednoczonego stowarzyszenia pracowników i pracodawców w państwie nazistowskim, a od 1935 r. także członkiem Narodowosocjalistycznej Opieki Społecznej. W latach 1935-1939 był także członkiem Pierścienia Ofiar NSDAP Gauleitung Hessen-Nassau. NS-Opferring był organizacją partyjną, która służyła do zbierania darowizn i innych datków na rzecz NSDAP. Członkostwo w partii nie było wymagane. Kwota wpłat dokonanych przez von Engelberga na rzecz NS-Opferring nie jest znana. Alexander von Engelberg został członkiem wspierającym SS w 1933 roku. Członkowie wspierający SS utworzyli podorganizację SS, do której mogli dołączyć również członkowie spoza NSDAP i która służyła do zbierania datków na utworzenie i rozbudowę SS. Składki finansowe, które były zwykle płacone co miesiąc, nie były powiązane z żadną formalną służbą w SS. Nieznana jest również kwota wpłat dokonanych przez Alexandra von Engelberga na rzecz SS.

Pomimo licznych członkostw, Alexander von Engelberg popadł w konflikt z nazistowskim państwem z powodu nazistowskich przepisów rasowych, ponieważ jego żona Hedwig była w oczach nazistów "pół-Żydówką" lub "żydowską pół-rodaczką pierwszego stopnia".

W 1938 r. von Engelberg chciał zostać oficerem rezerwy w nowo utworzonej Luftwaffe. Życzenie to nie zostało spełnione z powodu jego "nie w pełni aryjskiej" żony.

"Żydowscy półkrwi" żyjący w Rzeszy Niemieckiej byli mniej dotknięci nazistowskimi prześladowaniami Żydów niż tak zwani pełnoprawni Żydzi; w szczególności nie dotyczyły ich systematyczne deportacje i morderstwa w obozach zagłady SS od 1941 roku. Nie byli oni również zobowiązani do identyfikowania się jako Żydzi, na przykład poprzez noszenie "żydowskiej gwiazdy". Niemniej jednak byli oni również coraz bardziej dyskryminowani, na przykład przy wyborze zawodu. Dotyczyło to również Hedwig von Engelberg i jej dzieci.

Alexander von Engelberg zetknął się z nazistowskimi prześladowaniami Żydów także w innym kontekście. W latach 1932-1945 był honorowym szwedzkim wicekonsulem królewskim. Zadania i wpływy szwedzkiego wicekonsulatu w Wiesbaden były naturalnie ograniczone. Szwedzki konsulat mieścił się w domu von Engelberga w Wiesbaden-Biebrich i nie był odpowiedzialny za faktyczne sprawy konsularne, takie jak wizy wjazdowe do Szwecji. Ta odpowiedzialność spoczywała na szwedzkim konsulacie we Frankfurcie nad Menem. Ponadto "Niemcy Rzeszy" nie byli zobowiązani do uzyskania "wizy wjazdowej" do Szwecji.

Po wybuchu II wojny światowej Alexander von Engelberg poinformował o aresztowaniu "polsko-żydowskich" obywateli w Wiesbaden. Poproszono go o wsparcie i pomoc dla Żydów ze strony neutralnego państwa. Próbował poprawić sytuację, składając oświadczenia gestapo w Wiesbaden. Otrzymał informację ze Szwecji, że nic nie można zrobić dla Żydów.

Podczas II wojny światowej firma Dyckerhoff Portland-Zementwerke AG korzystała z pracy przymusowej w celu utrzymania produkcji ze względu na rosnący niedobór personelu spowodowany poborem do Wehrmachtu. W latach 1939-1945 w Dyckerhoff zatrudniono co najmniej 63 robotników przymusowych z Włoch, 38 z Belgii, czterech z Holandii, 24 z Polski, dwóch z Czechosłowacji oraz 59 tzw. robotników wschodnich, tj. robotników z okupowanych terytoriów Związku Radzieckiego i krajów bałtyckich. Ludzie ci byli zakwaterowani między innymi w obozie Kalle. W 1943 r. Dyckerhoff złożył wniosek budowlany do miasta Moguncja o budowę dwóch baraków dla tzw. robotników wschodnich na terenie firmy. Wnioskowane baraki TYP RL IV/2 mogły pomieścić maksymalnie 70 tzw. robotników wschodnich. Jeden z wnioskowanych baraków został wybudowany, ale uległ zniszczeniu podczas nalotu latem 1944 roku.

Robotnicy przymusowi byli wykorzystywani nie tylko do produkcji betonu i cementu, ale także w rolnictwie na farmie Hessler-Hof w Mainz-Amöneburg, która należała do firmy i rodziny Dyckerhoff.

Przydział i wykorzystanie pracy przymusowej, podobnie jak wszystkie centralne procesy w firmie, zostały przedstawione Zarządowi, a tym samym również Alexandrowi von Engelbergowi, który podjął ostateczną decyzję. Niedobór siły roboczej był głównym problemem w produkcji aż do pierwszego poważnego uszkodzenia fabryki przez bombę w 1944 roku. Nie wiadomo, kto był odpowiedzialny za rekrutację robotników przymusowych w Grupie oraz czy i jaki wpływ miał Alexander von Engelberg jako członek zarządu odpowiedzialny za finanse i stowarzyszenia.

Alexander von Engelberg należał do ścisłego kierownictwa firmy i był jej istotnym udziałowcem, pośrednio odpowiedzialnym za związany z wojną wzrost produkcji do rekordowych poziomów i związane z tym wykorzystanie pracy przymusowej.

Po kapitulacji Niemiec w dniu 8 maja 1945 r. Alexander von Engelberg zdystansował się od nazistowskich rządów zarówno w firmie, jak i wobec amerykańskiego okupanta. W postępowaniu denazyfikacyjnym Alexander von Engelberg również dystansował się od nazistowskiego reżimu i podkreślał przede wszystkim sytuację swojej żony i dzieci.

Powoływanie się przez von Engelberga na jego działalność dyplomatyczną na rzecz neutralnej Szwecji i sytuację rodzinną nie pozostało bez skutku i z punktu widzenia amerykańskiej administracji okupacyjnej relatywizowało jego nazistowskie członkostwo i pozycję lidera w firmie o dużym znaczeniu dla przemysłu zbrojeniowego. Nie wszczęto przeciwko niemu żadnego postępowania.

W okresie powojennym Alexander von Engelberg był członkiem zarządu Dyckerhoff Portland-Zementwerke AG aż do przejścia na emeryturę w 1959 roku. Był jednym z najważniejszych graczy w niemieckim przemyśle budowlanym w okresie powojennym. Z jego inicjatywy przemysł cementowy zjednoczył się w 1948 r. w Kolońskim Stowarzyszeniu Cementowym, którego był również członkiem zarządu.
W latach 1948-1959 był przewodniczącym Federalnego Stowarzyszenia Kamienia i Ziemi. Ponadto von Engelberg był członkiem Komitetu Konsultacyjnego Wspólnoty Węgla i Stali w Luksemburgu oraz przewodniczącym rad nadzorczych Bonner Portland-Zement-Fabrik i Chemische Werke Albert (Otwiera się w nowej karcie) w Wiesbaden.

Był również członkiem rad nadzorczych Dresdner Bank, DAMCO Scheepvaart-Maatschappij NV Rotterdam i Kraftwerke Mainz-Wiesbaden AG (Otwiera się w nowej karcie). Alexander von Engelberg był honorowym prezesem Niemieckiego Stowarzyszenia Cementu i Niemiecko-Holenderskiej Izby Handlowej we Frankfurcie nad Menem. W 1955 r. został odznaczony Wielkim Krzyżem Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec, a w 1959 r. Wielkim Krzyżem Orderu Zasługi z Gwiazdą. W 1959 r. firma żeglugowa DAMCO nazwała jeden ze swoich statków jego imieniem.

W dzielnicy Mainz-Amöneburg uchwałą rady miejskiej z dnia 24 lutego 1966 r. nazwano ulicę imieniem dyrektora firmy.

Historyczna Komisja Ekspertów powołana przez Radę Miejską w 2020 r. w celu przeglądu obszarów komunikacyjnych, budynków i obiektów nazwanych imionami osób w stolicy kraju związkowego Wiesbaden zaleciła zmianę nazwy Alexander von Engelberg ze względu na członkostwo Engelberga w różnych organizacjach narodowosocjalistycznych (NSFK, członek wspierający SS, DAF, NSV, NS-Opferring). Jako członek zarządu Dyckerhoff, von Engelberg był odpowiedzialny za wykorzystywanie pracy przymusowej w firmie. W latach 1939-1945 w zakładach firmy zatrudniano robotników przymusowych z Włoch, Belgii, Holandii, Polski, Czechosłowacji i tzw. robotników wschodnich. Von Engelberg był zatem zaangażowany w celowe krzywdzenie innych ludzi w latach 1933-1945.

[Niniejszy tekst został napisany przez dr Rolfa Fabera na potrzeby drukowanej wersji Słownika miejskiego Wiesbaden z 2017 r. oraz poprawiony i uzupełniony przez dr Katherine Lukat w 2024 r.].