Engelberg, Alexander von

Przedsiębiorca

Urodzony: 20.06.1894 w Mannheim

Zmarł: 07.01.1960 w Grindelwald (Szwajcaria)

Jego ojcem był prawnik Friedrich von Engelberg, który jako urzędnik w Badenii kierował m.in. więzieniem krajowym w Mannheim w latach 1892–1909, a następnie pełnił funkcję radcy ministerialnego w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych Badenii. Matka Alexandra von Engelberga, Karoline, pochodziła z rodziny przedsiębiorców Dyckerhoffów. Jej ojcem był Rudolf Dyckerhoff, który w 1864 roku wraz ze swoim ojcem Wilhelmem Gustavem Dyckerhoffem i bratem Gustavem Dyckerhoffem założył fabrykę cementu portlandzkiego Dyckerhoff & Söhne w Moguncji-Amöneburgu.

W latach 1903–1909 Alexander von Engelberg uczęszczał do gimnazjum humanistycznego w Mannheim. Gdy w 1909 roku jego ojciec został radcą ministerialnym w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych Badenii, przeniósł się do gimnazjum humanistycznego w Karlsruhe, gdzie w lipcu 1912 roku zdał maturę. 1 października 1912 r. wstąpił jako podchorąży do 12. Pułku Dragonów Gwardii Badenii.

W 1914 roku von Engelberg zdał egzamin oficerski w szkole wojskowej w Metz i został awansowany do stopnia porucznika. Podczas I wojny światowej został ranny w prawą rękę podczas ataku kawalerii w pobliżu Landres we wschodniej Francji. W trakcie rekonwalescencji von Engelberg ukończył szkolenie pilotów w szkole lotniczej we Fryburgu w Breisgau. Podczas lotu szkoleniowego, w którym brał udział jako obserwator, jego samolot rozbił się. Doznał urazu kręgosłupa i złamał obie stopy. Z powodu tych obrażeń von Engelberg nie mógł już służyć na froncie. W trakcie rekonwalescencji w 1916 roku podjął studia z historii, historii literatury i dramaturgii w Monachium.

Jednak z powodu ogólnego niedoboru oficerów von Engelberg jeszcze w tym samym roku powrócił do armii i otrzymał stanowisko w policji politycznej administracji wojskowej w Bukareszcie. Ze względu na stan zdrowia von Engelberg został przeniesiony na stanowisko kuriera w biurze niemieckiego attaché wojskowego w Bernie, gdzie pozostał do końca wojny w 1918 roku. Za swoje zasługi wojskowe podczas I wojny światowej Alexander von Engelberg został odznaczony Żelaznym Krzyżem II klasy oraz Orderem Lwa Zähringera, orderem zasługi kraju Badenii. W 1918 roku otrzymał odznakę rannych kraju Badenii. W 1935 roku przyznano mu ponadto Krzyż Honorowy dla żołnierzy walczących na froncie podczas I wojny światowej.

Po zakończeniu I wojny światowej von Engelberg podjął działalność handlową. Po krótkotrwałym zatrudnieniu w sektorze bankowym i w przemyśle papierniczym, w 1922 roku, w okresie zawirowań inflacyjnych, dołączył do przedsiębiorstwa swojego dziadka, fabryki cementu portlandzkiego Dyckerhoff & Sohne GmbH. W 1928 roku został mianowany dyrektorem zarządzającym. W 1931 roku przedsiębiorstwo połączyło się z Wicking’schen Portland-Cement- und Wasserkalkwerke AG, tworząc Portland-Zementwerke Dyckerhoff-Wicking AG, które od 1936 roku działało pod nazwą Dyckerhoff Portland-Zementwerke AG. W tej nowo utworzonej spółce akcyjnej Alexander von Engelberg pełnił funkcję członka zarządu.

W skład zarządu nowo utworzonej spółki akcyjnej wchodzili, oprócz von Engelberga, jego brat Fritz von Engelberg jako prezes zarządu oraz dr Walter Dyckerhoff jako kolejny członek zwyczajny, odpowiedzialny za produkcję i kwestie techniczne. W 1936 roku dołączyli do nich Josef Kellerwessel i Hans Dyckerhoff jako zastępcy członków zarządu. Alexander von Engelberg odpowiadał w zarządzie za finanse i sprawy stowarzyszeniowe. Praca w zarządzie charakteryzowała się ścisłym kontaktem i wymianą poglądów z kolegami. Ponadto Alexander von Engelberg posiadał znaczny pakiet udziałów w przedsiębiorstwie.

Po „przejęciu władzy” przez narodowych socjalistów Alexander von Engelberg został członkiem różnych organizacji nazistowskich. Jako były pilot wojskowy i prywatny pilot był w latach 1933–1942 członkiem Narodowosocjalistycznego Korpusu Lotniczego. W latach 1934–1945 przedsiębiorca był członkiem Niemieckiego Frontu Pracy, czyli zjednoczonego stowarzyszenia pracowników i pracodawców w państwie nazistowskim, a od 1935 r. również członkiem Narodowosocjalistycznej Opieki Społecznej. Ponadto w latach 1935–1939 był członkiem „Opferring” przy kierownictwie okręgu NSDAP Hesja-Nassau. „Opferring” był instytucją partyjną, która służyła zbieraniu datków i innych darowizn na rzecz NSDAP. Członkostwo w partii nie było wymagane. Nie jest znana wysokość wpłat, jakie Engelberg przekazał na rzecz Okręgu Ofiar nazistowskich. W 1933 roku Alexander von Engelberg został członkiem wspierającym SS. Członkowie wspierający SS stanowili podorganizację SS, do której mogli przystąpić również osoby niebędące członkami NSDAP i która służyła zbieraniu datków na budowę i rozbudowę SS. Z wpłatami finansowymi, które zazwyczaj należało uiszczać co miesiąc, nie wiązała się żadna formalna służba w SS. Wysokość wpłat, jakie Alexander von Engelberg przekazywał na rzecz SS, również nie jest znana.

Pomimo licznych członkostw Alexander von Engelberg znalazł się w konflikcie z państwem nazistowskim z powodu nazistowskich ustaw rasowych, ponieważ jego żona Hedwig była z punktu widzenia narodowych socjalistów „pół-Żydówką” lub „mieszanką żydowską pierwszego stopnia”.

W 1938 roku von Engelberg chciał zgłosić się jako oficer rezerwy do nowo utworzonych sił powietrznych (Luftwaffe). Życzenie to nie zostało spełnione ze względu na jego „nie w pełni aryjską” żonę.

„Mieszaniec żydowski” mieszkający w Rzeszy Niemieckiej był w mniejszym stopniu dotknięty nazistowskimi prześladowaniami Żydów niż tzw. „pełni Żydzi”; w szczególności nie dotyczyły go systematyczne deportacje i mordy w obozach zagłady SS od 1941 roku. Nie musieli też oznaczać się jako Żydzi, na przykład poprzez noszenie „gwiazdy żydowskiej”. Niemniej jednak również wobec nich stosowano coraz bardziej zaostrzone formy dyskryminacji, na przykład przy wyborze zawodu. Miało to również wpływ na Hedwig von Engelberg i jej dzieci.

Alexander von Engelberg zetknął się z nazistowskimi prześladowaniami Żydów również w innym kontekście. W latach 1932–1945 pełnił funkcję honorowego wicekonsula Królestwa Szwecji. Zakres obowiązków i wpływ szwedzkiego wicekonsulatu w Wiesbaden były z natury rzeczy ograniczone. Konsulat szwedzki mieścił się w domu von Engelbergów w dzielnicy Wiesbaden-Biebrich i nie był właściwy w sprawach konsularnych, takich jak wydawanie wiz wjazdowych do Szwecji. Kompetencje te należały do konsulatu szwedzkiego we Frankfurcie nad Menem. Ponadto dla „obywateli Rzeszy” nie obowiązywał wymóg uzyskania „wizy wjazdowej” do Szwecji.

Po wybuchu II wojny światowej Alexander von Engelberg poinformował o aresztowaniu obywateli „polsko-żydowskich” w Wiesbaden. Poproszono go o wsparcie i interwencję na rzecz Żydów ze strony neutralnego państwa. Próbował on doprowadzić do poprawy sytuacji poprzez interwencję w gestapo w Wiesbaden. Ze Szwecji otrzymał informację, że nic nie można zrobić na rzecz Żydów.

W czasie II wojny światowej firma Dyckerhoff Portland-Zementwerke AG, w celu utrzymania produkcji w obliczu rosnącego niedoboru personelu spowodowanego powołaniami do Wehrmachtu, zatrudniała robotników przymusowych. W latach 1939–1945 zatrudniono co najmniej 63 robotników przymusowych z Włoch, 38 z Belgii, czterech z Holandii, 24 z Polski, dwóch z Czechosłowacji oraz 59 tzw. robotników wschodnich, czyli pracowników z okupowanych terytoriów Związku Radzieckiego i krajów bałtyckich. Osoby te zakwaterowano m.in. w obozie Kalle. W 1943 roku firma Dyckerhoff złożyła do władz miasta Moguncji wniosek o pozwolenie na budowę dwóch baraków przeznaczonych do zakwaterowania tzw. robotników ze Wschodu na terenie zakładu. Wnioskowane baraki typu RL IV/2 mogły pomieścić maksymalnie 70 tzw. robotników ze Wschodu. Jeden z wnioskowanych baraków został wzniesiony, jednak został zniszczony podczas nalotu latem 1944 roku.

Robotnicy przymusowi byli wykorzystywani nie tylko w produkcji betonu i cementu, ale również w rolnictwie na należącym do firmy i rodziny Dyckerhoffów majątku Hessler-Hof w Mainz-Amöneburg.

Przydział i wykorzystanie siły roboczej przymusowej, podobnie jak wszystkie kluczowe procesy w przedsiębiorstwie, były zgłaszane zarządowi, a tym samym również Alexanderowi von Engelbergowi, i to on podejmował ostateczną decyzję. Niedobór siły roboczej był głównym problemem w produkcji aż do momentu wystąpienia pierwszych poważniejszych zniszczeń bombowych w zakładzie w 1944 roku. Kwestia tego, kto był odpowiedzialny za rekrutację siły roboczej przymusowej w koncernie, a także czy i jaki zakres wpływów miał Alexander von Engelberg jako członek zarządu ds. finansów i spraw stowarzyszeniowych, pozostaje otwarta.

Alexander von Engelberg, jako członek najwyższego kierownictwa przedsiębiorstwa i znaczący akcjonariusz firmy, był pośrednio współodpowiedzialny – ze względu na pełnioną funkcję – za spowodowany wojną wzrost produkcji do rekordowych poziomów oraz związane z tym wykorzystanie siły roboczej przymusowej.

Po kapitulacji Niemiec 8 maja 1945 r. Alexander von Engelberg zdystansował się od reżimu nazistowskiego zarówno wewnątrz przedsiębiorstwa, jak i wobec amerykańskich sił okupacyjnych. Również w trakcie postępowania denazyfikacyjnego Alexander von Engelberg prezentował się jako osoba zdystansowana wobec reżimu nazistowskiego i podkreślał przede wszystkim sytuację swojej żony i dzieci.

Odwołanie się von Engelberga do jego działalności dyplomatycznej na rzecz neutralnej Szwecji oraz do sytuacji rodzinnej nie pozostało bez echa i z punktu widzenia amerykańskiej administracji okupacyjnej zrelatywizowało jego członkostwo w partii nazistowskiej oraz zajmowaną przez niego kierowniczą pozycję w zakładzie o kluczowym znaczeniu dla przemysłu zbrojeniowego. Nie wszczęto przeciwko niemu postępowania przed komisją denazyfikacyjną.

W okresie powojennym Alexander von Engelberg był członkiem zarządu spółki Dyckerhoff Portland-Zementwerke AG aż do momentu odejścia z firmy w 1959 roku. Należał do grona najważniejszych postaci niemieckiego przemysłu budowlanego okresu powojennego. Z jego inicjatywy w 1948 roku przemysł cementowy zjednoczył się w Fachverband Zement Köln (Związek Branżowy Cementu w Kolonii), którego był również członkiem zarządu.
W latach 1948–1959 pełnił funkcję prezesa Federalnego Związku Kamienia i Ziem. Ponadto von Engelberg był członkiem komitetu doradczego Unii Węglowo-Hutniczej w Luksemburgu oraz przewodniczącym rad nadzorczych Bonner Portland-Zement-Fabrik i Chemische Werke Albert (Otwiera się w nowej karcie) w Wiesbaden.

Zasiadał również w radach nadzorczych Dresdner Banku, DAMCO Scheepvaart-Maatschappij NV w Rotterdamie oraz Kraftwerke Mainz-Wiesbaden AG (Otwiera się w nowej karcie). Alexander von Engelberg był honorowym prezesem Stowarzyszenia Branżowego Cementu oraz Niemiecko-Holenderskiej Izby Handlowej we Frankfurcie nad Menem. W 1955 roku otrzymał Wielki Federalny Krzyż Zasługi, a w 1959 roku – Wielki Federalny Krzyż Zasługi z Gwiazdą. W 1959 roku armator DAMCO nadał imię tego przedsiębiorcy jednemu ze swoich statków.

W dzielnicy Mainz-Amöneburg, na mocy uchwały Rady Miejskiej z dnia 24 lutego 1966 r., nazwano ulicę imieniem tego przedsiębiorcy.

Powołana w 2020 r. na mocy uchwały Rady Miejskiej Komisja Historyczna ds. weryfikacji nazw ulic, budynków i obiektów stolicy kraju związkowego Wiesbaden, nadanych imionami osób, zaleciła zmianę nazwy ulicy Alexander von Engelberg ze względu na członkostwo von Engelberga w różnych organizacjach narodowosocjalistycznych (NSFK, członek wspierający SS, DAF, NSV, NS-Opferring). Jako członek zarządu przedsiębiorstwa Dyckerhoff von Engelberg ponosił odpowiedzialność za wykorzystywanie siły roboczej przymusowej w ramach przedsiębiorstwa. W latach 1939–1945 w zakładach tej firmy wykorzystywano siłę roboczą przymusową z Włoch, Belgii, Holandii, Polski, Czechosłowacji oraz tzw. robotników ze Wschodu. Von Engelberg brał zatem udział w świadomym wyrządzaniu krzywdy innym osobom w latach 1933–1945.

W dniu 26 listopada 2024 r. właściwa rada dzielnicy Mainz-Amöneburg postanowiła nie zastosować się do zalecenia Komisji Historycznej, a zamiast tego przedstawić kontekst nadania nazwy. Zostało to potwierdzone uchwałą magistratu z dnia 24 marca 2026 r.

[Niniejszy tekst został opracowany przez dr. Rolfa Fabera na potrzeby wydanej w 2017 r. wersji drukowanej leksykonu miejskiego Wiesbaden, a w 2024 r. zrewidowany i uzupełniony przez dr Katherine Lukat.]