Gerhardt-Katsch-Straße (Bierstadt)
Na mocy uchwały Rady Miejskiej z dnia 23 lutego 1967 r. w dzielnicy Bierstadt nazwano ulicę imieniem lekarza i profesora uniwersyteckiego Gerhardta Katscha. Gerhardt Katsch urodził się 14 maja 1887 r. w Berlinie jako syn autora sztuk teatralnych i malarza Hermanna Katscha oraz jego żony, dramaturg Elisabeth Katsch z domu Beutner. W latach 1893–1905 Katsch uczęszczał do szkoły średniej oraz francuskiego gimnazjum w Berlinie. Następnie studiował biologię, fizykę i filozofię w Paryżu.
Od 1906 roku Katsch studiował medycynę w Marburgu i Berlinie, a w 1912 roku uzyskał stopień doktora w Berlinie. W tym samym roku został asystentem w Szpitalu Miejskim w Hamburgu-Altonie, a w 1914 roku – tamtejszym ordynatorem. Po wybuchu I wojny światowej Katsch pełnił służbę wojskową jako lekarz batalionowy rezerwy od sierpnia 1914 roku do stycznia 1917 roku oraz od sierpnia do listopada 1918 roku. W 1917 roku, z inicjatywy swojego nauczyciela akademickiego Gustava von Bergmanna, Katsch został zwolniony ze służby wojskowej i uzyskał habilitację na Uniwersytecie w Marburgu.
Po zakończeniu I wojny światowej Katsch pozostał jako ordynator u swojego mentora von Bergmanna w Marburgu, a w 1920 roku przeniósł się wraz z nim do Kliniki Uniwersyteckiej we Frankfurcie nad Menem, gdzie został mianowany profesorem nadzwyczajnym. W 1926 roku Katsch został mianowany ordynatorem Kliniki Medycznej Szpitala Heilig-Geist we Frankfurcie nad Menem, a w 1928 roku dyrektorem Kliniki Medycznej w Greifswaldzie oraz profesorem medycyny wewnętrznej na Uniwersytecie w Greifswaldzie.
Głównym obszarem pracy i badań Katscha była cukrzyca. W celu lepszego badania i leczenia cukrzycy, przy udziale Katscha, na wyspie Rugii powstała „Fundacja Arndta – Dom dla Diabetyków w Garz”. W 1937 roku lekarz ten sformułował w „Tezy z Garz” metodę leczenia cukrzycy i zapoczątkował zmianę paradygmatu w charakterystyce tej choroby. Katsch uznał cukrzycę za chorobę, którą można leczyć.
W leczeniu Katsch opierał się na systemie czterech filarów: dieta, insulina, praca i życie społeczne. Koncepcję tę Katsch próbował również wdrożyć w praktyce w swoim ośrodku dla diabetyków na Rugii.
Po „przejęciu władzy” przez narodowych socjalistów w 1933 roku w środowisku medycznym toczyła się dyskusja, czy osoby chore na cukrzycę powinny zostać włączone do narodowosocjalistycznego programu zdrowia dziedzicznego i poddane sterylizacji. W ramach tej debaty Katsch powtórzył swoje „tezy z Garz” i opowiedział się za stanowiskiem, że osoby chore na cukrzycę są wprawdzie chore, ale choroba ta podlega leczeniu. Odrzucił on powszechną sterylizację, jednak w indywidualnych przypadkach nie wykluczał jej.
Różne przemówienia i wykłady pokazują, że Katsch, pomimo swoich zastrzeżeń wobec powszechnej sterylizacji osób chorych na cukrzycę, zasadniczo argumentował w ramach paradygmatów nazistowskiej higieny rasowej oraz koncepcji zdrowia publicznego narodowych socjalistów. W dyskusji na temat włączenia osób chorych na cukrzycę do procesów przymusowej sterylizacji Katsch ostatecznie przeforsował swoje stanowisko. Osoby te nie podlegały ogólnie „Ustawie o zapobieganiu potomstwu obciążonemu chorobami dziedzicznymi” z dnia 14 lipca 1933 r.
W 1937 roku Katsch został kandydatem do NSDAP, a legitymację partyjną otrzymał w 1943 roku. Ponadto Katsch, jako członek „Stahlhelm – Związku Żołnierzy Frontowych”, został w latach 1933/34 przeniesiony do SA, gdzie posiadał stopień Oberscharführera. Katsch pełnił również w SA funkcję lekarza Sturmbannarzt. Gerhardt Katsch był również członkiem wspierającym SS oraz Narodowosocjalistycznego Korpusu Lotniczego. Członkowie wspierający SS stanowili podorganizację SS, do której mogli przystąpić również osoby niebędące członkami NSDAP i która służyła zbieraniu datków na budowę i rozbudowę SS. Wpłaty finansowe, które zazwyczaj należało uiszczać co miesiąc, nie wiązały się z żadną służbą formalną w SS. Ponadto udokumentowano jego członkostwo w Narodowosocjalistycznej Organizacji Pomocy Społecznej (NSDVW), Rzesowym Związku Obrony Powietrznej (Reichsluftschutzbund) oraz Rzesowym Związku Kolonialnym (Reichskolonialbund).
W bezpośrednim okresie powojennym, prawdopodobnie w 1946 roku, Katsch w pisemnym uzasadnieniu odniósł się do swoich relacji z NSDAP i reżimem nazistowskim. W tym oświadczeniu podkreślił, że doszło do konfliktów z partią z powodu jego decyzji o zatrzymaniu żydowskiego asystenta, lekarza Alfreda Lublina. Katsch poinformował również o próbach donoszenia na niego. W 1935 roku wezwano go do przedłożenia w krótkim terminie zaświadczenia o pochodzeniu. Zachowało się również wezwanie ministra Rzeszy ds. nauki, wychowania i edukacji narodowej z października 1938 r. o dostarczenie zaświadczenia o pochodzeniu jego żony w celu uzupełnienia akt osobowych. W odpowiedzi Katsch przekazał paszport rodowy swojej żony. W korespondencji partyjnej dotyczącej Katscha zachowały się również wzmianki wskazujące, że faktycznie był on narażony na ataki ze strony kolegów z powodu swojego rzekomo „niearyjskiego” pochodzenia. Paul Rostock, pełnomocnik ds. nauk medycznych i badań naukowych przy nazistowskim komisarzu generalnym ds. służby zdrowia i opieki medycznej, zwrócił się w 1944 r. do kilku kolegów tego lekarza oraz do nazistowskiego związku wykładowców Uniwersytetu w Greifswaldzie z zapytaniem o tego internistę. Powodem tego był zamiar powierzenia Katschowi stanowiska profesora zwyczajnego na większym uniwersytecie. Pod koniec marca 1944 r. kierownik nacjonal-socjalistycznego stowarzyszenia wykładowców w Greifswaldzie, Gunther Schultze, potwierdził w odpowiedzi na to zapytanie, że nie ma żadnych zastrzeżeń wobec Katscha.
Nie udało się udowodnić żadnych ataków ani niekorzystnych skutków zawodowych. W związku z tym w 1944 roku Katsch kwalifikował się do objęcia stanowiska profesora na większym uniwersytecie. Jednocześnie pozostaje niejasne, czy ataki wewnątrzuczelniane skierowane przeciwko Katschowi były również przyczyną jego licznych przystąpień do organizacji nazistowskich.
Pozostaje również wątpliwe, czy rzekoma pomoc Katscha dla jego asystenta Lublina rzeczywiście była przyczyną wrogości ze strony grona wykładowców Uniwersytetu w Greifswaldzie. W dokumentach z tamtego okresu nie ma w każdym razie żadnych oznak aktywnego wsparcia dla Lublina.
Początek II wojny światowej wpłynął również na działalność medyczną Katscha. W 1940 roku zaproponował on swojemu dziekanowi przeniesienie zajęć dydaktycznych do dużego szpitala polowego. Propozycja ta nie została przyjęta.
Sam Katsch został konsultantem internistycznym służby sanitarnej w okręgu wojskowym II i został odpowiedzialny za kierowanie szpitalami rezerwowymi w Greifswaldzie. Jako lekarz wojskowy Katsch był w trakcie wojny wielokrotnie wysyłany na tereny przyfrontowe na Bałkanach i na Ukrainie. Po najeździe na Związek Radziecki w czerwcu 1941 roku Katschowi powierzono nadzór medyczny i opiekę nad obozem jenieckim Stalag II C. Ponadto Katsch, jako konsultant internista, ściśle współpracował z Inspekcją Sanitarną Armii, a w szczególności z głównym konsultantem internistą przy tej inspekcji, Kurtem Gutzeitem. W ramach tej działalności Katsch brał również udział w wojskowych projektach badawczych oraz uczestniczył w konferencjach, takich jak zorganizowane w marcu 1943 r. przez Wojskową Inspekcję Sanitarną „Warsztaty robocze Wschód”. Podczas tej konferencji Karl Gebhardt i jego współpracownik Fritz Fischer przedstawili wyniki swoich eksperymentów z sulfonamidami przeprowadzonych na celowo zranionych więźniarkach obozu koncentracyjnego Ravensbrück. Tym samym Katsch najpóźniej od tego momentu był poinformowany o zbrodniczych eksperymentach na ludziach w niemieckim systemie obozów koncentracyjnych.
W Klinice Medycznej w Greifswaldzie Katsch wraz ze swoim starszym lekarzem Martinem Gulzowem od listopada 1941 r. osobiście przeprowadzał tzw. eksperymenty żywieniowe na radzieckich jeńcach wojennych z przydzielonego mu obozu jenieckiego. Eksperymenty miały na celu zbadanie zaburzeń metabolicznych, które pojawiały się w wyniku niedożywienia.
Eksperymenty te przeprowadzono na 16 jeńcach wojennych. Trzech jeńców zmarło, trzynastu wyzdrowiało. Kilku z tych wyzdrowiałych jeńców po zakończeniu leczenia zostało wykorzystanych jako siła robocza przymusowa w klinice w Greifswaldzie oraz w rolnictwie. W tych eksperymentach Gerhardt Katsch nie skupiał się wyłącznie na ratowaniu życia ludzkiego, ale także na uzyskaniu wiedzy z zakresu fizjologii żywienia. Eksperymenty te leżały w pośrednim interesie Wehrmachtu i medycyny wojskowej oraz były uznawane za istotne z punktu widzenia gospodarki wojennej.
Kiedy pod koniec wojny Armia Czerwona zbliżała się do Greifswaldu, Katsch należał do siedmioosobowej niemieckiej delegacji kapitulacyjnej, która w Anklam prowadziła negocjacje w sprawie bezwalkowej kapitulacji miasta Greifswald. Katsch opisał te wydarzenia w sporządzonym przez siebie po 1945 roku raporcie. Nie jest jasne, jaką dokładnie rolę odegrał on podczas przekazania miasta. Udział wysokiego rangą oficera sanitarnego w jednej z licznych, zdecentralizowanych negocjacji kapitulacyjnych prowadzonych przez formacje i jednostki Wehrmachtu w ostatnich dniach „Trzeciej Rzeszy” nie był bynajmniej niczym niezwykłym. Najważniejsze opisy z okresu powojennego, a w szczególności drastyczne opisy rzekomego zagrożenia dla własnej osoby, pochodzą w większości od samego Katscha. Zdjęcia potwierdzają jego obecność podczas rozmów z Armią Czerwoną, jednak nie da się już ustalić, jaką dokładnie rolę Katsch pełnił podczas tych negocjacji.
Pewne jest, że Katsch wielokrotnie sam poruszał temat swojego udziału w kapitulacji Greifswaldu i ostatecznie w 1952 roku został mianowany honorowym obywatelem Greifswaldu. W Niemieckiej Republice Demokratycznej Katsch mógł kontynuować swoje badania i był intensywnie wspierany. Napisał liczne prace naukowe, był promotorem kilkuset prac doktorskich i habilitacyjnych, otrzymywał dodatkowe wynagrodzenia i zwroty kosztów oraz wyjeżdżał za granicę na wykłady i kongresy. W 1952 roku otrzymał Narodową Nagrodę NRD, w 1953 roku Katsch został członkiem zwyczajnym Niemieckiej Akademii Nauk, a w 1954 roku mianowano go rektorem Uniwersytetu w Greifswaldzie. Stanowisko to piastował do 1957 roku. W 1955 roku został przyjęty do Leopoldiny.
Katsch wielokrotnie pełnił funkcję przewodniczącego niemieckiego kongresu internistów (Otwiera się w nowej karcie) w Wiesbaden, a w 1953 roku został przewodniczącym Niemieckiego Towarzystwa Medycyny Wewnętrznej, które do 1959 roku działało jako organizacja ogólnoniemiecka. Ponadto Katsch otrzymał liczne wyróżnienia. W 1951 roku w NRD przyznano mu tytuł honorowy „Zasłużonego Lekarza Ludu”. W 1953 roku Uniwersytet w Greifswaldzie nadał mu tytuł senatora honorowego. W 1956 roku otrzymał tytuł „Wybitnego Naukowca Ludu”. Rok później Uniwersytet w Greifswaldzie nadał mu tytuł doktora honoris causa oraz uniwersytecki łańcuch honorowy. Zmarł 7 marca 1961 roku w Greifswaldzie.
Od połowy lat 90. toczą się kontrowersyjne dyskusje na temat roli Gerhardta Katscha w okresie „Trzeciej Rzeszy”. Już w 1994 roku podczas Dnia Diabetyków w Berlinie doszło do demonstracji przeciwko dalszemu przyznawaniu przez Niemieckie Towarzystwo Diabetologiczne medalu im. Gerhardta Katscha, ustanowionego w 1979 roku. W 2001 roku diabetolog Michael Berger odmówił przyjęcia odznaczenia w postaci Medalu im. Gerhardta Katscha. Berger nie tylko skrytykował rolę Katscha w „Trzeciej Rzeszy”, ale także domagał się bardziej realistycznej oceny wkładu Katscha w niemieckie badania nad cukrzycą. Krytyka Bergera doprowadziła do powołania przez Niemieckie Towarzystwo Diabetologiczne komisji historycznej.
Komisja, w skład której wchodzili wyłącznie lekarze, oceniła przede wszystkim osiągnięcia medyczne Katscha. Natomiast w kwestii jego stosunku do nazizmu i nazistowskiej polityki zdrowotnej ekspertyza opierała się na wypowiedziach samego Katscha z okresu powojennego. Ekspertyza ta nie miała początkowo żadnych bezpośrednich konsekwencji. Medal im. Gerharda Katscha został przemianowany na Medal Honorowy Niemieckiego Towarzystwa Diabetologicznego wraz z wręczeniem w 2023 roku, po tym, jak najnowsze badania z zakresu historii medycyny sugerowały, że nie można już wykluczyć, iż Katsch postępował nieetycznie w okresie nazizmu, co stwierdziło Niemieckie Towarzystwo Diabetologiczne.
Powołana na mocy uchwały Rady Miejskiej z 2020 r. Komisja Historyczna ds. weryfikacji nazw ulic, budynków i obiektów stolicy kraju związkowego Wiesbaden, nazwanych imionami osób, zaleciła zmianę nazwy ulicy Gerhardt-Katsch-Straße ze względu na członkostwo Katscha w różnych organizacjach nazistowskich (NSDAP, SA, członek wspierający SS, członek wspierający NSFK, NSV, RKB, RLSB). Pełnił on ponadto funkcje w SA jako Oberscharführer i Sturmbannarzt, aktywnie angażując się w ten sposób na rzecz państwa narodowosocjalistycznego. Przed 1933 r. działał w ramach grupy nacjonalistyczno-etnicznej „Stahlhelm – Bund der Frontsoldaten”, będąc jej członkiem. W swoich publikacjach i przemówieniach Katsch publicznie głosił ideologię narodowosocjalistyczną, opowiadając się za polityką zdrowotną oraz higieną rasową reżimu nazistowskiego. W ten sposób złożył publiczne wyznanie wiary w narodowy socjalizm.
Ponadto w czerwcu 1941 roku Katschowi powierzono nadzór medyczny i opiekę nad obozem jenieckim Stalag II C. W ramach tej działalności od listopada 1941 r. przeprowadzał tzw. eksperymenty żywieniowe na 16 radzieckich jeńcach wojennych. Z tych powodów Katsch brał udział w świadomym wyrządzaniu krzywdy innym osobom w latach 1933–1945.
Właściwa rada dzielnicy Wiesbaden-Bierstadt przyjęła zalecenie Komisji Historycznej i 25 kwietnia 2024 r. podjęła decyzję o zmianie nazwy ulicy na Anna-von-Doemming-Straße. Zmiana nazwy została wprowadzona w życie na mocy uchwały magistratu z dnia 5 maja 2026 r.
Literatura
Nazwy w przestrzeni publicznej. Raport końcowy historycznej komisji ekspertów ds. badania obszarów komunikacyjnych, budynków i obiektów nazwanych imionami osób w stolicy kraju związkowego Wiesbaden, w: Schriftenreihe des Stadtarchivs Wiesbaden, Vol. 17. Wiesbaden 2023.