Przejdź do treści
Encyklopedia miasta

Konrad-Zuse-Straße (Nordenstadt)

Na mocy uchwały władz miejskich stolicy kraju związkowego Wiesbaden 4 lutego 2003 r. nazwano plac ruchu w dzielnicy Nordenstadt imieniem inżyniera i przedsiębiorcy Konrada Zuse (1910–1995).

Konrad Zuse urodził się 22 czerwca 1910 r. w Wilmersdorfie (dzisiejszy Berlin-Wilmersdorf) jako syn urzędnika pocztowego. W 1928 r. Zuse zdał maturę w Reformgymnasium w Hoyerswerdzie w Górnych Łużycach. W tym samym roku rozpoczął studia na kierunku inżynieria mechaniczna na Politechnice w Berlinie-Charlottenburgu, następnie przeniósł się na kierunek architektury i ukończył studia w 1935 r., uzyskując dyplom z inżynierii budowlanej.

Po ukończeniu studiów Zuse podjął pracę jako inżynier konstrukcyjny w zakładach lotniczych Henschel, gdzie powierzono mu wykonanie rozległych obliczeń dotyczących konstrukcji nośnych. W maju 1936 roku Zuse zrezygnował z pracy i od tego czasu działał jako niezależny konstruktor. W tym czasie, dzięki wsparciu finansowemu rodziny, opracował sterowany programowo automat liczbowy. W 1938 roku Zuse ukończył swój pierwszy model eksperymentalny nr 1, który później nazwano Z1. Prototyp ten był pierwszym na świecie komputerem z możliwością swobodnego programowania i sterowanym programowo. Obliczenia wykonywał w pełni automatycznie w systemie liczb binarnych. Komputer był napędzany mechanicznie i z tego powodu był podatny na błędy. Zuse opracował zatem drugi prototyp, Z2, oparty na przekaźnikach elektromechanicznych.

Na początku II wojny światowej Zuse został powołany do służby wojskowej. Dzięki pomocy przyjaciół w marcu 1940 roku ponownie uzyskał stanowisko inżyniera statyka w zakładach lotniczych Henschel. Zuse został kierownikiem działu statyki w dziale rozwoju kierowanym przez Herberta A. Wagnera i uzyskał status „niezastąpionego”. W tym czasie dział rozwoju firmy Henschel pracował nad zdalnie sterowanymi bombami lotniczymi. W ramach tych projektów Konrad Zuse z własnej inicjatywy zaprojektował dwa stało-programowane urządzenia obliczeniowe, które na podstawie pomiarów powierzchni aerodynamicznych określały wartości korekcyjne dla elementów sterujących. Komputery te stały się znane pod nazwami S1 i S2. Bomba szybowcowa Henschel 293 była z powodzeniem wykorzystywana w działaniach wojskowych od lata 1943 roku, przede wszystkim przeciwko okrętom na Morzu Śródziemnym.

Równolegle Zuse pracował nad nowym modelem swojej maszyny liczącej. Wcześniej udało mu się z powodzeniem zaprezentować komputer Z2 w Niemieckim Instytucie Badawczym Lotnictwa (DVL). W rezultacie DVL zdecydowało się dofinansować nową maszynę Zuse’a kwotą 20 000 RM. W swoim mieszkaniu rozbudował on swój model eksperymentalny do trzeciego modelu, znanego dziś jako Z3. 12 maja 1941 roku zaprezentował maszynę wąskiemu gronu naukowców.

Z3 nigdy nie znalazł praktycznego zastosowania, lecz pozostał w mieszkaniu Zuse’a w celach demonstracyjnych i został zniszczony podczas nalotu w 1943 roku. W grudniu 1941 roku DVL udostępniło Konradowi Zuse’owi kolejny kredyt w wysokości 50 000 RM. Z tych środków miał zostać zbudowany w pełni gotowy do użytku automatyczny komputer. W tym samym roku Zuse założył własną firmę pod nazwą „Dipl.-Ing. K. Zuse Ingenieursbüro und Apparatebau”. Jego przedsiębiorstwo zostało uznane w listopadzie 1944 roku za zakład gospodarki wojennej. Łącznie badania i wynalazki Zuse’a zostały dofinansowane kwotą od 250 000 do 300 000 marek Rzeszy.

W związku z nakładami na prace rozwojowe oraz coraz trudniejszym przebiegiem wojny w lipcu 1943 r. Ministerstwo Lotnictwa zleciło Zuse’owi z najwyższą pilnością wykonanie zlecenia wojennego. Jego maszyna miała zostać udostępniona zakładom Henschel, przy czym część prac nad dalszym rozwojem urządzenia miała pozostać w gestii firmy Zuse.

W 1944 roku, w ramach przejścia na „gospodarkę wojenna totalną”, Ministerstwo Uzbrojenia Rzeszy pod kierownictwem ministra Alberta Speera przejęło uprawnienia do wydawania wytycznych dotyczących produkcji samolotów. W konsekwencji system automatów obliczeniowych Zuse’a podlegał również wytycznym Ministerstwa Uzbrojenia, które planowało różne rozszerzenia. Koniec wojny uniemożliwił jednak ukończenie projektu oznaczonego jako Z4.

Notatka znaleziona w spuściźnie Zuse’a świadczy o rozważaniach dotyczących alternatywnego wykorzystania jego maszyn liczbowych w dziedzinie eugeniki i teorii rasowej.

Mimo że jego maszyny nie zostały wykorzystane w tych dziedzinach, jego rozważania pokazują jednak, że Zuse w pełni wpisuje się w priorytety badawcze „Trzeciej Rzeszy” i rozważał wspieranie ideologii nazistowskiej swoimi innowacjami technicznymi. List Zuse’a do rodziców z listopada 1945 roku pokazuje, że nawet po zakończeniu II wojny światowej był on nadal przesiąknięty ideologią nazistowską.
W liście tym opisuje, jak wezwał swoich pracowników, by do ostatniej kropli krwi stawiali opór amerykańskim żołnierzom, których nazwał wrogami, i nie chcieli się poddać. Gdyby się poddali, uznano by ich za dezerterów. O żołnierzach francuskich wypowiadał się w sposób rasistowski.

Po zakończeniu II wojny światowej nie wszczęto przeciwko Zuse'owi postępowania przed komisją rozpatrującą sprawę kolaboracji. W 1949 roku sprzedał swój komputer Z4 Instytutowi Matematyki Stosowanej Politechniki Federalnej w Zurychu (ETH Zürich). Dzięki tej sprzedaży mógł ponownie podjąć działalność jako przedsiębiorca i założyć spółkę Zuse KG. W latach 1950–1964 opracował wprawdzie liczne komputery elektroniczne, jednak koszty produkcji wzrosły tak bardzo, że jego firma popadła w poważne zadłużenie. W 1964 roku firma Brown Boveri und Cie (BBC) przejęła sto procent udziałów kapitałowych. Trzy lata później firma Siemens przejęła spółkę Zuse KG.

Po odejściu z firmy Zuse KG w 1967 roku, w wieku 57 lat, Zuse poświęcił się w większym stopniu sztuce i działał jako malarz. Otrzymał liczne wyróżnienia i nagrody, w tym w 1984 r. Bawarski Order Maksymiliana, a w 1995 r. Wielki Krzyż Zasługi Republiki Federalnej Niemiec z gwiazdą i szarfą. Konrad Zuse zmarł 18 grudnia 1995 r. w Hünfeld.

Powołana na mocy uchwały Rady Miejskiej z 2020 r. Komisja Historyczna ds. weryfikacji nazw ulic i placów nadanych imionami osób, budynków i obiektów stolicy kraju związkowego Wiesbaden, zaleciła kontekstualizację ulicy Konrad-Zuse-Straße, mimo że Zuse nie spełnia żadnego z kryteriów, na których opierały się decyzje komisji specjalistycznej przy formułowaniu jej zaleceń zawartych w katalogu kryteriów. Komisja Historyczna uzasadnia zalecenie dotyczące kontekstualizacji ulicy Konrad-Zuse-Straße działalnością Zuse’a w niemieckim przemyśle zbrojeniowym. W dniu 13 grudnia 2023 r. właściwa rada dzielnicy Wiesbaden-Nordenstadt podjęła decyzję o kontekstualizacji tej przestrzeni komunikacyjnej. Magistrat zgodził się z opinią Komisji Historycznej oraz rady dzielnicy, wydając uchwałę z dnia 24 marca 2026 r.

Literatura

lista obserwowanych

Wyjaśnienia i uwagi