Kleszcze (Ixodida) mają bardzo małe, owalne ciało i należą do tzw. pajęczaków. Dorosłe kleszcze oraz nimfy mają osiem nóg, natomiast larwy tylko sześć. Kleszcz żyje około trzech do pięciu lat. We wszystkich stadiach rozwoju (tj. jako larwy, nimfy i osobniki dorosłe) żywią się krwią kręgowców. Dorosłe samice mogą zwiększyć swoją masę ciała nawet dwusetkrotnie po zaledwie jednym posiłku krwi. Potrafią bardzo długo wytrzymać bez pożywienia.

Na całym świecie występuje około 900 różnych gatunków kleszczy, z czego ponad 20 gatunków występuje w Niemczech. Rozróżnia się kleszcze skórzaste i tarczowe, przy czym większość wszystkich gatunków należy do kleszczy tarczowych. Powszechnie występujące w Niemczech kleszcze tarczowe (Ixodes ricinus), znane również jako „kleszcz pospolity”, oraz kleszcze z lasów łęgowych (Dermacentor reticulatus) są odpowiedzialne za większość ukąszeń kleszczy u ludzi i zwierząt domowych.

Kleszcze są aktywne już przy temperaturze od około pięciu do siedmiu stopni Celsjusza, przy czym największą aktywność obserwuje się wiosną i jesienią. Jednak obecnie larwy, nimfy i dorosłe kleszcze można zaobserwować przez cały rok, przede wszystkim z powodu zmian klimatycznych i wynikających z nich łagodnych temperatur w miesiącach zimowych. Brak długotrwałego mrozu sprzyja przetrwaniu kleszczy, dzięki czemu już na początku wiosny można zaobserwować sporo nimf.

Kleszcze często wspinają się na widoczne miejsca, takie jak na przykład źdźbło trawy, krzak lub leżące w pobliżu martwe drewno, a po kontakcie z ludźmi lub zwierzętami mogą zostać przeniesione. Kleszcze występują w ogrodach, parkach, lasach i na łąkach. Nie potrafią skakać i nie spadają z drzew. Wiele kleszczy czeka na wysokości mniejszej niż jeden metr nad ziemią. Natomiast kleszcze leśne, reliktowe i z rodzaju Hyalomma aktywnie zbliżają się do ludzi.

Do ulubionych miejsc ukąszeń należą między innymi: linia włosów, uszy, szyja, pachy, zgięcia łokciowe i podkolanowe, a także okolice narządów płciowych. Kleszcz postrzega również obcisłą odzież jako bezpieczne miejsce. Dlatego kleszcze gryzą tam, gdzie ubranie ściśle przylega do ciała, na przykład w okolicy bioder. Wybór miejsca ukąszenia ma ogromne znaczenie dla przetrwania kleszcza. Dlatego kleszcz często przez dłuższy czas porusza się po ciele, zanim ostatecznie ugryzie. 

Podczas spacerów lub przebywania na łonie natury zaleca się noszenie długich ubrań zakrywających skórę, aby utrudnić kleszczowi dostęp do skóry, a tym samym do posiłku z krwi. Ponadto nogawki spodni można wsunąć do skarpet, dzięki czemu kleszcz nie będzie miał bezpośredniego dostępu do skóry. Noszenie jasnej odzieży ułatwia wykrycie kleszczy.

Stosowanie tzw. repelentów również przyczynia się do ochrony przed kleszczami (patrz link do Federalnego Urzędu Ochrony Środowiska, UBA). Repelenty to substancje służące do odstraszania szkodników lub owadów uciążliwych. Można je nakładać zarówno na odzież, jak i na skórę. Należy je stosować 20–30 minut po nałożeniu kremu z filtrem przeciwsłonecznym. Należy pamiętać, że repelenty osłabiają działanie filtrów przeciwsłonecznych, dlatego w razie potrzeby należy zastosować produkt o wyższym współczynniku ochrony przed promieniowaniem UV. Wysoka wilgotność powietrza i wysokie temperatury mogą skrócić czas trwania działania ochronnego niektórych preparatów. W przypadku niskiego dawkowania lub rozcieńczenia stężenia, na przykład przez pot, działanie może osłabnąć lub ulec zmianie. Dlatego ponowne nałożenie repelentów ma sens dopiero po uprzednim oczyszczeniu skóry.

Po pobycie na terenach występowania kleszczy zasadniczo zaleca się sprawdzenie ciała pod kątem obecności kleszczy i ich szybkie usunięcie. Szczególnie dzieci należy dokładnie sprawdzić pod kątem obecności kleszczy.

Kleszcze przeżywają pełny cykl prania w pralce w temperaturze 40 stopni Celsjusza. Natomiast pranie w temperaturze 60 stopni Celsjusza lub suszenie w suszarce zabija kleszcza. Kleszcze giną również w temperaturze -20 stopni Celsjusza.

Stała Komisja ds. Szczepień (STIKO) wydaje odpowiednie zalecenia dotyczące szczepień przeciwko wczesnoletniemu zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych (FSME). Więcej informacji można znaleźć tutaj (Otwiera się w nowej karcie).

Kleszcze nie przyczepiają się od razu. Najpierw szukają optymalnego miejsca na ciele. Dzięki sprawdzaniu, czy na ciele nie ma kleszczy, można je wykryć na czas, a następnie usunąć. W szczególności ryzyko zakażenia boreliozą można zminimalizować poprzez szybkie usunięcie kleszczy. Do zakażenia boreliozą może dojść nawet do dwóch dni po ukąszeniu. Natomiast wirusy kleszczowego zapalenia mózgu mogą zostać przeniesione już w krótkim czasie po ukąszeniu przez kleszcza.

Do najważniejszych chorób zakaźnych, które mogą być przenoszone przez kleszcze w naszym kraju, należą wczesnoletnie zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (FSME) oraz borelioza.

Ponadto istnieje wiele chorób zakaźnych, które mogą być przenoszone przez ukąszenie kleszcza, jednak w Niemczech nie odnotowano ich wcale lub obserwowano je niezwykle rzadko.

Wczesnoletnie zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (FSME) to choroba wywoływana przez wirusa FSME. Może być przenoszona na człowieka poprzez ukąszenie kleszcza. Znane są również przypadki, w których wirus został przeniesiony poprzez spożycie produktów z surowego mleka, takich jak mleko kozie lub owcze. Nie dochodzi do przenoszenia wirusa między ludźmi.

Przebieg choroby dzieli się na dwie fazy:

Dla pierwszej fazy charakterystyczne są objawy grypopodobne, takie jak gorączka, bóle głowy i kończyn oraz ogólne złe samopoczucie.

Część osób zakażonych przechodzi do drugiej fazy i po około tygodniu zapada na tzw. zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. Oprócz mózgu i opon mózgowych choroba może również dotknąć rdzeń kręgowy oraz opony rdzeniowe. Typowymi objawami są, oprócz gorączki, nudności i wymiotów, również zaburzenia neurologiczne. Szczególnie ciężkie przebiegi choroby objawiają się paraliżem kończyn oraz zaburzeniami mowy i połykania. Ponadto może wystąpić paraliż oddechowy w połączeniu z silną sennością.

W większości przypadków zakażenie przebiega jednak bezobjawowo.

Istnieje szczepionka przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu (FSME), która zapewnia skuteczną ochronę przed tą chorobą. Stała Komisja ds. Szczepień (STIKO) zaleca szczepienie przeciwko FSME osobom narażonym na kontakt z kleszczami na obszarach zagrożonych FSME oraz osobom narażonym na FSME ze względu na wykonywany zawód, na przykład w leśnictwie lub rolnictwie. Ponadto zaleca się szczepienie przed podróżą do obszarów zagrożonych FSME, również poza granicami Niemiec. Więcej informacji można znaleźć tutaj (Otwiera się w nowej karcie).

Do obszarów zagrożonych kleszczowym zapaleniem mózgu (FSME), wskazanych przez Instytut Roberta Kocha (RKI), należą następujące powiaty wiejskie i miejskie w Hesji: powiat Bergstraße, okręg miejski Darmstadt, powiat Darmstadt-Dieburg, powiat Fulda, powiat Groß-Gerau, powiat Main-Kinzig, powiat Marburg-Biedenkopf, powiat Odenwald, miasto i powiat Offenbach.

Inne obszary ryzyka FSME w Niemczech można znaleźć na tej mapie (Otwiera się w nowej karcie). 

Borelioza jest wywoływana przez zakażenie bakteriami z gatunku Borrelia burgdorferi. Bakterie te występują na terenie całych Niemiec. Głównym sposobem przenoszenia bakterii na człowieka jest ukąszenie przez kleszcza Ixodes ricinus („kleszcz pospolity”). Ryzyko zachorowania na boreliozę zależy od tego, jak długo kleszcz wysysa krew. Oznacza to, że im dłużej kleszcz wysysa krew, tym większe jest ryzyko przeniesienia bakterii.

Po ukąszeniu kleszcza w miejscu ukąszenia może pojawić się pierścieniowe zaczerwienienie o średnicy około pięciu centymetrów, zwane również „rumieniem wędrującym” (Erythema migrans). Jest to wczesny objaw zakażenia boreliozą i typowa cecha początkowej fazy choroby. Zaleca się dokładną obserwację miejsca ukąszenia, aby lepiej śledzić ewentualne pojawienie się rumienia wędrującego. W takim przypadku należy bezwzględnie zgłosić się do lekarza w celu dalszej diagnostyki. We wczesnym stadium boreliozę można leczyć antybiotykami. Obecnie nie ma szczepionki przeciwko boreliozie.

Znane są również przypadki zakażenia, w których występowały objawy grypopodobne, ale nie pojawiła się rumień wędrujący. Do typowych objawów grypopodobnych należą między innymi stan wyczerpania, a także bóle głowy, stawów i mięśni oraz zmiany skórne. W ciężkich przypadkach może dojść do uszkodzeń serca, układu nerwowego i nerek.

Kleszcza należy usunąć jak najszybciej, zwłaszcza jeśli już się przyczepił. Ważne jest, aby podczas usuwania nie zgniatać ciała kleszcza, ponieważ grozi to przedostaniem się większej ilości czynników zakaźnych z kleszcza do organizmu. Po usunięciu kleszcza należy przez kilka dni obserwować miejsce ukąszenia. W razie pytań medycznych należy zgłosić się do lekarza rodzinnego.

Również zwierzęta domowe mogą zostać ugryzione przez kleszcze. Po spacerach na świeżym powietrzu należy sprawdzić psa lub kota i natychmiast usunąć znalezione kleszcze. Kleszcze mogą ugryźć zwierzęta domowe w dowolnym miejscu na ciele, przy czym szczególnie upodobały sobie obszary o rzadkiej sierści, takie jak głowa, uszy, łapy i pachwiny. W celach profilaktycznych można stosować specjalne środki przeciwkleszczowe. W tej sprawie należy skonsultować się z weterynarzem.

Czynniki klimatyczne i środowiskowe odgrywają kluczową rolę w rozprzestrzenianiu się kleszczy. Wysokie temperatury i bardziej suche warunki pogodowe wpływają na występowanie kleszczy, a tym samym na ryzyko przenoszenia wirusów kleszczowego zapalenia mózgu (FSME) oraz borrelii.

Zmiany klimatyczne sprzyjają osiedlaniu się obcych gatunków kleszczy (np. kleszcza z rodzaju Hyalomma). W wyniku zmian klimatycznych warunki życia takich gatunków kleszczy mogą się w przyszłości poprawić, co pozwoli im na coraz szersze rozprzestrzenianie się na nowe obszary. W wyniku zmian klimatycznych średnia temperatura w Europie rośnie, a zimy w naszym regionie stają się łagodniejsze, dzięki czemu kleszcze lepiej przetrwają miesiące zimowe i mogą być aktywne przez cały rok.