Elmendorff, Karl Eduard Maria (także Carl)

Dyrygent, główny dyrektor muzyczny

Urodzony: 25.10.1891 w Düsseldorfie

Zmarł: 21.10.1962 w Hofheim (Taunus)

Karl Elmendorff urodził się w Düsseldorfie jako syn kupca. Po ukończeniu liceum humanistycznego studiował najpierw filologię klasyczną, germanistykę i stomatologię we Fryburgu, Monachium i Münsterze. Następnie studiował muzykologię w Kolonii i Bonn u Fritza Steinbacha (1855–1916) i Hermanna Abendrotha (1883–1956). W 1916 roku został kapelmistrzem w Teatrze Miejskim w Düsseldorfie, w 1920 roku przeniósł się do Moguncji, na jeden sezon do Hagen, a następnie objął stanowisko głównego dyrektora muzycznego w Akwizgranie. W 1925 roku Opera Państwowa w Monachium powołała go na stanowisko pierwszego kapelmistrza, a później dyrektora generalnego ds. muzycznych. W 1932 roku został dyrektorem muzycznym w Teatrze Krajowym Nassau w Wiesbaden. Dyrygował tam m.in. „Aidą” i „Makbetem” Verdiego, „Pierścieniem Nibelunga” Wagnera, „Kawalerem Róż” Straussa, a także kilkoma koncertami symfonicznymi. Do tego doszły opery współczesne, takie jak „Nadja” Eduarda Künneke oraz „Złośliwa wdowa” Wolfa-Ferrariego. W 1936 roku Elmendorff przeniósł się do Teatru Narodowego w Mannheim, a w 1938 roku objął dodatkowo stanowisko kapelmistrza w Operze Państwowej w Berlinie. W 1938 roku Adolf Hitler mianował go kapelmistrzem państwowym. W 1942 roku Elmendorff został następcą Karla Böhma (1894–1984) w Saksońskiej Orkiestrze Państwowej w Dreźnie oraz w Operze Sempera. W 1943 roku został tam mianowany głównym dyrektorem muzycznym Opery Państwowej w Dreźnie.

W 1926 roku Karl Elmendorff brał udział w Niemieckim Festiwalu w Weimarze, gdzie zwrócił na siebie uwagę dyrektora Festiwalu w Bayreuth, Siegfrieda Wagnera (1869–1930), z którym nawiązał bliskie relacje. Wagner wprowadził go do kręgów bayreuthskich, gdzie od 1928 roku Elmendorff aktywnie pozyskiwał artystów dla „Związku Walki o Kulturę Niemiecką”. W Bayreuth Elmendorff wielokrotnie dyrygował „Pierścieniem Nibelunga” oraz innymi znanymi operami Richarda Wagnera. W sumie 81 razy stanął za pulpitem dyrygenckim podczas Festiwalu w Bayreuth. Podczas festiwali wojennych w latach 1939–1942 dyrygował „Latającym Holendrem”. Przy ponownym otwarciu festiwalu w 1951 roku wnuki Wagnera zrezygnowały z dalszej współpracy z nim.

Bliskie stosunki Elmendorffa z rodziną Wagnerów oraz jego zaangażowanie w Festiwalu w Bayreuth przyczyniły się do tego, że w 1933 roku w Norymberdze, z okazji zjazdu partii NSDAP, dyrygował uroczystym wykonaniem „Mistrzów śpiewaków”. Dyrygent został zatrudniony na specjalne życzenie Adolfa Hitlera. Organizacją występu zajęła się dyrektor Festiwalu w Bayreuth, Winifred Wagner. Również później Elmendorff utrzymywał bliskie kontakty z czołowymi przedstawicielami reżimu nazistowskiego i wykorzystywał je do własnego awansu. Elmendorff wykorzystywał w szczególności bliskie relacje z Gerdy Troost, żoną architekta Paula Ludwiga Troosta i bliską powiernicą Hitlera, aby wielokrotnie stawiać swoją kandydaturę do odznaczeń lub wysokich stanowisk. Jego celem było wyprzedzenie zawodowych konkurentów, takich jak dyrygenci Furtwangler czy Herbert von Karajan, i przeforsowanie swoich interesów, co udało mu się zwłaszcza w przypadku obsadzenia stanowiska głównego dyrektora muzycznego w Dreźnie. 1 maja 1937 roku Karl Elmendorff wstąpił do NSDAP. Ze względu na charakter swojej działalności zawodowej był członkiem Rzesowej Izby Kultury.

Pod względem artystycznym Elmendorff był uważany zarówno w kraju, jak i za granicą za jednego z najważniejszych i najbardziej wybitnych interpretatorów Wagnera.  O jego sukcesie zawodowym świadczy również wysokość jego dochodów. Wzrosły one z 14 000 RM rocznie w 1932 roku do 40 000 RM w 1937 roku.  Sukces zawodowy, który był możliwy również dzięki bliskim powiązaniom z reżimem, zapewnił Elmendorffowi nie tylko niezależność finansową, ale także umożliwił mu występowanie za granicą. Elmendorff wspierał reżim nazistowski zwłaszcza poprzez występy na terenach okupowanych przez Niemcy. W ten sposób dyrygent regularnie występował zarówno w okupowanej, jak i nieokupowanej części Francji, a także w Belgii i faszystowskich Włoszech. W 1943 roku otrzymał za to Krzyż Zasługi Wojennej II klasy bez mieczy.

Po zakończeniu II wojny światowej, w latach 1948–1951, Elmendorff pełnił funkcję głównego dyrektora muzycznego Teatru Państwowego w Kassel. W 1951 roku powrócił do Wiesbaden i do 1955 roku był głównym dyrektorem muzycznym Teatru Państwowego w Wiesbaden. Od 1955 roku pełnił funkcję doradcy muzycznego władz miejskich stolicy kraju związkowego Wiesbaden. Również podczas swojego drugiego okresu pracy w Wiesbaden Elmendorff zajmował się operami Wagnera, Verdiego, Beethovena czy Bizeta. Do tego doszły m.in. „Palestrina” Pfitznera, szczególnie ceniona przez niego opera „Jakobin” Dvořáka oraz prapremiera utworu Hansa Vogta (1911–1992) i Hermanna Kasacka (1896–1966) „Die Stadt hinter dem Strom”. Prawie 500 razy występował w orkiestronie Teatru Państwowego Hesji w Wiesbaden.

W 1956 roku Karl Elmendorff został odznaczony Plakietką Goethego kraju związkowego Hesji. Otrzymał również Medal Richarda Straussa oraz Nagrodę Leuschnera.

Karl Elmendorff zmarł 21 października 1962 roku w Hofheim am Taunus. Został pochowany na Cmentarzu Północnym w Wiesbaden. Przy wejściu na pierwszą galerię Teatru Państwowego w Wiesbaden stoi popiersie Elmendorffa autorstwa Ernsta Dostala. W 1965 roku w Wiesbaden nazwano jego imieniem ulicę. Występując na zjeździe partii Rzeszy w 1933 roku i udzielając w ten sposób skutecznego wsparcia ruchowi nazistowskiemu, Karl Elmendorff wyraźnie opowiedział się za narodowym socjalizmem jako ruchem politycznym oraz za reżimem nazistowskim. Dzięki bliskim powiązaniom z najwyższymi kręgami reżimu nazistowskiego objął dobrze płatne stanowiska i czerpał z tego tytułu korzyści materialne. W związku z tym Komisja Historyczna ds. weryfikacji nazw ulic, budynków i obiektów stolicy kraju związkowego Wiesbaden, powołana w 2020 r. na mocy uchwały Rady Miejskiej, zaleciła w 2023 r. zmianę nazwy ulicy w dzielnicy Südost, nazwanej imieniem Karla Elmendorffa. Również jego członkostwo w NSDAP oraz, ze względu na wykonywany zawód, w Rzesowej Izbie Kultury, przyczyniło się do wydania tego zalecenia przez Komisję Historyczną.

Właściwa rada dzielnicy Wiesbaden-Südost przyjęła tę rekomendację i 26 listopada 2024 r. podjęła uchwałę o zmianie nazwy tej ulicy na Elisabeth-Schwarzhaupt-Straße. Zostało to zrealizowane na mocy uchwały magistratu z dnia 5 maja 2026 r.

[Niniejszy tekst został opracowany w 2012 roku przez Holgera Reinera Stunza na potrzeby drukowanej wersji leksykonu miejskiego Wiesbaden, a w 2024 roku zrewidowany i uzupełniony przez dr Katherine Lukat.]