Przejdź do treści
Encyklopedia miasta

Szkoła Gerharta Hauptmanna

Na mocy uchwały władz miejskich stolicy kraju związkowego Wiesbaden oraz Ministerstwa Kultury Hesji w 1957 roku szkoła średnia przy Boseplatz została nazwana imieniem pisarza i dramaturga Gerharta Hauptmanna. Z powodu ogólnego braku miejsc, który dotknął w szczególności szkoły średnie w Wiesbaden, niektóre klasy szkoły im. Gerharta Hauptmanna przeniosły się w 1961 roku do pomieszczeń szkoły im. Friedricha Lista, która wówczas mieściła się jeszcze przy ulicy Manteuffelstraße. Po przeniesieniu tej szkoły do nowego budynku przy ulicy Welfenstraße szkoła im. Gerharta Hauptmanna została w całości przeniesiona do siedziby przy ulicy Manteuffelstraße. Znajduje się tam do dziś.

Gerhart Hauptmann urodził się 15 listopada 1862 roku jako syn właściciela hotelu w śląskim Bad Salzbrunn. Po ukończeniu szkoły wiejskiej przeniósł się do szkoły realnej we Wrocławiu, a następnie ukończył kształcenie rolnicze. W latach 1880–1882 Hauptmann uczęszczał do Szkoły Sztuki i Rzemiosła we Wrocławiu, aby zdobyć wykształcenie rzeźbiarskie.

Przerwał jednak tę naukę, podobnie jak późniejsze studia w Jenie, Dreźnie i Berlinie, gdzie Hauptmann studiował filozofię, historię literatury, historię i rysunek. W latach 1883–1884 osiadł w Rzymie jako rzeźbiarz. Jego twórczość nie odniosła jednak sukcesu komercyjnego.

Od 1889 roku przyszły laureat literackiej Nagrody Nobla pisał dramaty. W 1892 roku ukazała się sztuka „Die Weber” („Tkacze”). Sztuka ta, poruszająca temat śląskiego powstania tkaczy z 1844 roku, przyniosła Hauptmannowi światową sławę w kolejnych dziesięcioleciach. Napisał on kolejne dramaty o charakterze społeczno-krytycznym. Na początku XX wieku Hauptmann otrzymał już liczne wyróżnienia: Otrzymał tytuły doktora honoris causa uniwersytetów w Oksfordzie (1905), Lipsku (1909), Pradze (1921), a później także Uniwersytetu Columbia w Nowym Jorku (1932). W 1912 roku Hauptmann otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.

Hauptmann podchodził sceptycznie do Cesarstwa i Wilhelma II; zawsze zależało mu na tym, by uchodzić za artystę apolitycznego. Pod względem politycznym Hauptmann był pod wpływem nacjonalizmu kulturowego, w którym „naród niemiecki” odgrywał kluczową rolę. W 1905 roku Hauptmann wstąpił do Towarzystwa Higieny Rasowej założonego przez Alfreda Poetza. Towarzystwo to dążyło do ugruntowania i ustanowienia „higieny rasowej” jako nauki. Hauptmanna z Poetzem łączyła przyjaźń z czasów młodości. Badania historyczne, oparte na analizie dzienników i korespondencji Hauptmanna, wykazały, że na początku lat 30. XX wieku stosunki z Poetzem uległy ochłodzeniu, a dramaturg ideologicznie oddalił się od swojego przyjaciela z młodości.

Hauptmann z zadowoleniem przyjął wybuch I wojny światowej i opublikował wiersze wojenne, takie jak „Komm, wir wollen sterben gehen” („Chodź, pójdźmy umrzeć”). Hauptmann popierał również politykę ekspansji Niemiec i nie uznawał niemieckiej winy za wywołanie wojny.

Po zakończeniu I wojny światowej i wraz z początkiem Republiki Weimarskiej u Hauptmanna można było zaobserwować szybkie dostosowanie się do nowych warunków politycznych. W 1918 roku opowiedział się za republiką, odrzucił jednak skierowaną do niego prośbę o kandydowanie na urząd prezydenta Rzeszy.

Po „przejęciu władzy” przez narodowych socjalistów w 1933 roku Hauptmann ponownie był gotów szybko dostosować się do nowych realiów politycznych. W marcu podpisał oświadczenie członków Sekcji Poezji Pruskiej Akademii Sztuk Pięknych, którzy wyrazili w nim lojalność wobec nowego rządu. Z okazji 1 maja 1933 r., który narodowi socjaliści ogłosili świętem państwowym, Hauptmann kazał wywiesić flagę ze swastyką na swojej posiadłości na wyspie Hiddensee. W październiku 1933 r. opowiedział się za wystąpieniem Niemiec z Ligi Narodów.

W późniejszym okresie Hauptmann wykazywał również entuzjazm wobec Hitlera, którego w szczytowym momencie sukcesów militarnych Wehrmachtu nazwał „geniuszem światowym”.
Pisarz był również przekonany do programowej publikacji Hitlera „Mein Kampf”, choć opatrzył tę książkę również krytycznymi uwagami. Hauptmann uznał przeprowadzane przez narodowych socjalistów palenia książek za głupotę. Jego obecność na otwarciu Rzeszy Izby Kultury w listopadzie 1933 roku została również odebrana jako otwarta deklaracja lojalności wobec reżimu. Nie podpisał jednak „Przysięgi wierności niemieckich pisarzy wobec Hitlera”. Publicznym wyrazom lojalności Hauptmanna i jego podziwowi dla Hitlera przeciwstawiało się jego krytyczne nastawienie do nazistowskiej polityki kulturalnej i rasowej. Również reżim nazistowski odnosił się do dramaturga ambiwalentnie. W 1933 roku ulice i szkoły noszące jego imię zostały przemianowane. Sztuka Hauptmanna „Złota harfa” została wystawiona w „Dniu Sztuki Niemieckiej” na życzenie Hitlera i włączona do inscenizacji reżimu. Tymczasem inne sztuki Hauptmanna nie mogły być wystawiane.

W 1944 roku Hauptmann został wpisany na specjalną listę tzw. „Gottbegnadeten-Liste” Ministerstwa Propagandy Rzeszy. Lista ta zawierała nazwiska niemieckich artystek i artystów, którzy mieli duże znaczenie dla reżimu nazistowskiego, i zapewniała im ochronę. Nie musieli oni na przykład odbywać służby wojskowej.
Hauptmann miał ambiwalentny stosunek do judaizmu. Z jednej strony miał wielu żydowskich znajomych i przyjaciół, którzy na próżno namawiali go do emigracji. Niektórzy z jego przyjaciół zerwali z Hauptmannem z powodu jego bliskich powiązań z narodowymi socjalistami.

W życiu prywatnym Hauptmann sprzeciwiał się ustawom rasowym uchwalonym latem 1935 roku. Również wprowadzona przez nazistów koncepcja „życia niegodnego życia” oraz oparte na niej „akcje eutanazji” reżimu nazistowskiego spotkały się u Hauptmanna z odrzuceniem. Odmowa ta nie wystarczyła jednak do publicznego sprzeciwu. Hauptmann starał się raczej ignorować warunki życia prześladowanych, zwłaszcza ludności żydowskiej. Wprowadzenie „gwiazdy żydowskiej” we wrześniu 1941 roku wywołało u Hauptmanna oburzenie.

Kwestia, czy Hauptmann udzielał wsparcia finansowego swoim żydowskim znajomym i przyjaciołom, jest przedmiotem kontrowersyjnych dyskusji w środowisku naukowym. Dramaty napisane przez Hauptmanna w latach 1933–1945 charakteryzują się znacznym dystansem politycznym. Wyjątkiem jest utwór „Die Finsternisse”. Z jednej strony poruszał on losy Żydów z empatią, z drugiej zaś Hauptmann posługiwał się antysemickimi stereotypami. Sztuka nie została opublikowana, a oryginał zniszczono w 1942 roku z obawy przed odkryciem. Hauptmann publicznie popierał politykę ekspansji narodowych socjalistów w różnych przemówieniach i wystąpieniach radiowych w latach 1936–1942.

W ten sposób Hauptmann pozostawał ogólnie rzecz biorąc ambiwalentny wobec nazizmu, jednak ani publicznie nie zerwał z systemem, ani nie wykorzystał swojej międzynarodowej sławy i reputacji laureata Nagrody Nobla do jednoznacznego zdystansowania się od niego.

Po upadku „Trzeciej Rzeszy” Hauptmann miał po raz ostatni okazję, by z zadowoleniem przyjąć nową sytuację polityczną. W październiku 1945 roku w swojej śląskiej miejscowości Agnetendorf odwiedził go Johannes R. Becher, prezes Związku Kultury na rzecz Demokratycznej Odnowy Niemiec. Becher chciał poprosić Hauptmanna o pomoc w odbudowie życia kulturalnego w radzieckiej strefie okupacyjnej. Hauptmann zgodził się objąć honorowe przewodnictwo w Związku Kultury. Tuż przed wyjazdem ze Śląska Hauptmann zmarł 6 czerwca 1946 roku.

Powołana na mocy uchwały Rady Miejskiej z 2020 r. Komisja Historyczna ds. weryfikacji nazwanych imionami osób przestrzeni komunikacyjnych, budynków i obiektów stolicy kraju związkowego Wiesbaden zaleciła zmianę nazwy szkoły Gerhart-Hauptmanna ze względu na podpis Hauptmanna pod deklaracją członków Sekcji Poezji Pruskiej Akademii Sztuk Pięknych, poprzez który skutecznie wspierał reżim nazistowski i złożył wyraźne wyznanie wiary w narodowy socjalizm jako ruch polityczny oraz w państwo nazistowskie. Poprzez publiczne deklaracje lojalności Hauptmann wyrażał ideologię narodowosocjalistyczną. Ponadto, ze względu na wykonywany zawód, był członkiem Rzesowej Izby Kultury, a jeszcze przed 1933 r., poprzez członkostwo w Towarzystwie Higieny Rasowej, działał w grupie o charakterze etniczno-nacjonalistycznym.

Komisja Historyczna sformułowała zalecenie działania, biorąc pod uwagę fakt, że przedmiotowa placówka jest szkołą. Zaleca się ponadto włączenie szkoły w ewentualny proces zmiany nazwy.

W dniu 24 kwietnia 2025 r. właściwa rada dzielnicy Wiesbaden-Rheingauviertel/Hollerborn, wbrew zaleceniu Komisji Historycznej, podjęła decyzję o kontekstualizacji nazwy szkoły. Zostało to potwierdzone uchwałą magistratu z dnia 24 marca 2026 r.

Literatura

lista obserwowanych

Wyjaśnienia i uwagi