Nowoczesne koncepcje edukacyjne, dwujęzyczna oprawa oraz charakterystyczna rozbudowa na zewnątrz zwracają uwagę opinii publicznej na los robotników przymusowych.

Wiesbaden spogląda wstecz na mroczny rozdział swojej historii. Od marca 1944 r. do marca 1945 r. na terenie dawnego placu jeździeckiego i turniejowego „Unter den Eichen” funkcjonował obóz zewnętrzny przy specjalnym obozie SS Hinzert. W tamtym czasie SS przeniosło swoje placówki na obrzeża miasta z powodu alianckich nalotów. „Do budowy tych zastępczych obiektów SS wezwało więźniów z obozu koncentracyjnego w Hunsrück”, wyjaśnia kierowniczka działu miejsc pamięci i historii miasta w archiwum miejskim, dr Katherine Lukat.

„20 marca 1944 r. do miasta przybyło pierwszych 57 więźniów. W szczytowym okresie SS internowało tu około 100 mężczyzn” – dodaje Lukat. Więźniowie ci stanowili grupę ofiar mało znaną w Niemczech. „Większość więźniów pochodziła z Luksemburga” – mówi kierownik archiwum miejskiego dr Peter Quadflieg. „W czasie II wojny światowej z okupowanego Wielkiego Księstwa do obozu koncentracyjnego Hinzert wywieziono prawie 1600 mężczyzn” – wyjaśnia Quadflieg, który sam prowadził badania m.in. na temat Luksemburga w czasie II wojny światowej w ramach swojej pracy magisterskiej. „Byli to mężczyźni, którzy w Luksemburgu, który Niemcy próbowali zgermanizować, odmówili służby w Wehrmachcie, stawiali opór lub wspierali ruch oporu”.

W Wiesbaden więźniowie obozu musieli wykonywać ciężką pracę przymusową. Mężczyźni remontowali mieszkania służbowe dla ważnych funkcjonariuszy SS, takich jak Jürgen Stroop. Stroop, kluczowa postać w stłumieniu powstania w warszawskim getcie w 1943 roku, był w tym czasie wyższym dowódcą SS i policji w regionie Ren/Westmark z siedzibą w Wiesbaden. Więźniowie obozu koncentracyjnego sprzątali jednak również gruzy po bombardowaniach w centrum miasta i pracowali w zakładach w Wiesbaden.

Ponadto SS zmusiło więźniów do budowy bunkra. Miał on chronić pracowników miejskich urzędów SS, których przeniesiono z centrum miasta na położony na skraju lasu teren „Unter den Eichen”. „18 grudnia 1944 r. na teren ten spadły bomby. W wyniku tego ataku zginęło sześciu więźniów obozu z Luksemburga” – wyjaśnia Lukat. „SS odmówiło im dostępu do bunkra, grożąc użyciem broni”. Nadzór w obozie zewnętrznym przejęli rezerwiści policji, którzy byli zbyt starzy, by służyć w wojsku. „Intensywne badania pozwoliły na odtworzenie biografii jednego ze strażników. Pokazuje ona w sposób przykładowy, w jaki sposób mężczyźni byli przygotowywani do służby w obozie i jakie konsekwencje prawne miała służba w obozie zewnętrznym po 1945 roku”, wyjaśnia dalej Lukat.

Tylko betonowy bunkier przetrwał upływ czasu. Wszystkie pozostałe baraki SS na terenie turniejowym zniknęły bezpośrednio po zakończeniu wojny. Sam obóz został rozwiązany 26 marca 1945 r., a pozostali więźniowie zostali przeniesieni do Frankfurtu nad Menem. Niektórym udało się uciec. Ukrywali się w pobliżu terenu obozu i czekali na przybycie armii amerykańskiej.

Przez długi czas obóz zewnętrzny w Wiesbaden pozostawał zapomniany. Dopiero pod koniec lat 70. coraz częściej pojawiały się głosy domagające się utworzenia stałego miejsca pamięci. 9 listopada 1991 r. ówczesny burmistrz Achim Exner otworzył pierwszą stałą wystawę w bunkrze „Unter den Eichen”. Wraz z otwarciem wystawy władze stolicy kraju związkowego Wiesbaden przekształciły bunkier w miejsce pamięci. Po 35 latach wystawa ta została zmodernizowana i wzbogacona o nowe wyniki badań historycznych dotyczące losów poszczególnych osób. 

Nowa stała wystawa upamiętnia obecnie ponad 100 więźniów obozu zewnętrznego w Wiesbaden. Jej oddziaływanie wykracza poza wnętrze bunkra. Wielkoformatowe tablice na zewnątrz sprawiają, że miejsce pamięci staje się widoczne. Skupiają one uwagę na sześciu Luksemburczykach zabitych 18 grudnia 1944 roku. Dr Hendrik Schmehl, dyrektor ds. kultury, podkreśla znaczenie tej obecności. Upamiętnienie odbywa się teraz również w przestrzeni publicznej. „Dzięki rozszerzeniu wystawy również na obszar zewnętrzny miejsce pamięci jest teraz lepiej rozpoznawalne jako takie. Upamiętnienie mężczyzn, którzy stracili życie na tym terenie, staje się teraz centralnym punktem”, mówi Schmehl.

Archiwum miejskie, jako organ zarządzający miejscem pamięci „Unter den Eichen”, rozpoczęło w 2021 roku badania nad zaktualizowaną wystawą. „Po dłuższym okresie zamknięcia, podczas którego przygotowywano nową wystawę, miejsce pamięci może teraz ponownie działać normalnie” – wyjaśnia Quadflieg. „Od opracowania nowej koncepcji wystawy, przez zaprojektowanie przestrzeni zewnętrznej, aż po budowę ekspozycji – był to intensywny proces, który teraz dobiega końca wraz z nową, atrakcyjną wizualnie wystawą, zaprojektowaną zgodnie z aktualnymi standardami pracy upamiętniającej i pamięciowej”.

Kluczowym aspektem jest wielojęzyczność. Teksty wystawowe są konsekwentnie sporządzone w języku niemieckim i angielskim. Materiały towarzyszące są dodatkowo dostępne w języku francuskim. Jest to świadomy sygnał skierowany do potomków więźniów z Luksemburga, Francji i Belgii. „Podczas opracowywania koncepcji archiwum miejskie utrzymywało ścisły kontakt z gminami pochodzenia deportowanych” – dodaje Schmehl.

W ramach przebudowy stałej ekspozycji archiwum miejskie, przy wsparciu miejskiego urzędu budowlanego, zmodernizowało również instalacje techniczne, przeprowadziło pilnie potrzebne prace renowacyjne oraz zainstalowało oświetlenie awaryjne w bunkrze.

Stała ekspozycja zostanie oficjalnie ponownie otwarta podczas uroczystości we wtorek, 12 maja. Ze względu na ograniczoną przestrzeń w miejscu pamięci udział w otwarciu jest możliwy wyłącznie na zaproszenie. Od soboty, 16 maja, miejsce pamięci będzie jednak ponownie otwarte dla wszystkich zainteresowanych. Tak jak przed zmianą koncepcji, miejsce pamięci jest otwarte w każdą sobotę od 14:00 do 16:00. Można też poprosić o wycieczki z przewodnikiem dla grup w innych godzinach i w inne dni tygodnia. Zainteresowani mogą się w tej sprawie zwrócić bezpośrednio przez e-mail do archiwum miejskiego: stadtarchivwiesbadende.