Przejdź do treści
Encyklopedia miasta

Richard-Strauß-Straße (północny wschód)

W dzielnicy Nordost, na mocy uchwały Rady Miejskiej z dnia 26 stycznia 1956 r., nazwano plac ruchu drogowego imieniem kompozytora Richarda Straussa (1864–1949).

Richard Strauss urodził się 11 czerwca 1864 r. w Monachium jako syn zawodowego muzyka. W latach 1870–1882 uczęszczał tam do szkoły. Równolegle pobierał lekcje muzyki i już w młodym wieku zaczął sam komponować, a także uczęszczał na zajęcia z kompozycji. W 1882 roku Strauss zdał maturę. Następnie przez dwa semestry studiował filozofię, estetykę i historię sztuki na Uniwersytecie w Monachium. W latach 1883–1885 Strauss wyruszył w podróż artystyczną, a następnie został dyrektorem muzycznym orkiestry dworskiej w Meiningen.

W 1886 roku Richard Strauss został trzecim kapelmistrzem w Monachijskiej Operze Dworskiej. W kolejnych latach kilkakrotnie zmieniał stanowisko, działając jednocześnie jako kompozytor, głównie oper i utworów orkiestrowych, które z coraz większym powodzeniem publikował i wystawiał. W latach poprzedzających rok 1905 zyskał rozgłos najpierw w krajach niemieckojęzycznych, a do połowy pierwszej dekady nowego stulecia – na arenie międzynarodowej. W 1889 roku przeniósł się do Weimaru, gdzie w latach 1889–1894 pełnił funkcję kapelmistrza w Teatrze Dworskim. W 1894 roku Strauss po raz pierwszy poprowadził orkiestrę podczas Festiwalu w Bayreuth i został pierwszym kapelmistrzem dworskim w Monachium. W 1898 roku został mianowany kapelmistrzem berlińskiej Opery Dworskiej. W 1901 roku Strauss objął stanowisko prezesa Ogólnego Niemieckiego Stowarzyszenia Muzycznego. W 1908 roku został mianowany generalnym dyrektorem muzycznym i kierownikiem koncertów orkiestry dworskiej w Berlinie. W 1910 roku otrzymał Bawarski Order Maksymiliana, a w kolejnych latach wiele innych odznaczeń.

Podczas I wojny światowej Strauss nadal tworzył, jednak w rewolucyjnym 1918 roku opuścił Berlin. W 1919 roku wraz z Franzem Schalkiem został mianowany dyrektorem Opery Państwowej w Wiedniu. Od 1924 roku Strauss działał jako niezależny dyrygent i kompozytor. Już w tym czasie uznawano go za „klasyka” i cieszył się dużym uznaniem zarówno w kraju, jak i za granicą. Był najczęściej wykonywanym kompozytorem w salach operowych i w radiu, a jego utwory zostały wystawione w niemieckich operach około 4 000 razy w samych tylko latach 1933–1942.

Na początku rządów nazistowskich w 1933 roku Strauss wykazał się lojalnością wobec nowych nazistowskich władz. Był więc jednym z sygnatariuszy „Protestu miasta Monachium imienia Richarda Wagnera” z kwietnia 1933 roku, skierowanego przeciwko przemówieniu wygłoszonemu przez Thomasa Manna na Uniwersytecie w Monachium. Mann skrytykował dążenia narodowych socjalistów do zawłaszczenia postaci Richarda Wagnera, co spotkało się m.in. z ostrą krytyką ze strony gazety „Völkischer Beobachter”.
Jednocześnie w 1933 roku Strauss przejął dyrygowanie od swoich żydowskich kolegów. Zastąpił w ten sposób Bruno Waltera, który z powodu poważnych gróźb ze strony Ministerstwa Propagandy odwołał występ w Filharmonii Berlińskiej. Strauss początkowo wahał się, ale ostatecznie przyjął to zlecenie. Przyczyny takiego postępowania pozostają do dziś niejasne i sięgają od wsparcia dla berlińskiej orkiestry na prośbę Waltera aż po publiczne poparcie dla ideologii nazistowskiej.

W podobny sposób Strauss postąpił w przypadku włoskiego dyrygenta Arturo Toscaniniego, którego zastąpił podczas Festiwalu w Bayreuth w 1933 roku. Toscanini przyłączył się do pisemnego protestu przeciwko Hitlerowi i domagał się zaprzestania prześladowań politycznych i religijnych, zwłaszcza wobec artystów. Po wymianie listów z Hitlerem, który próbował go powstrzymać przed odmową, Toscanini postanowił zrezygnować z dyrygowania w Bayreuth.

Strauss wypowiadał się również pozytywnie o reżimie nazistowskim w swoich artykułach. Jego występy i wypowiedzi w początkach „Trzeciej Rzeszy” wywołały szeroki oddźwięk, co przyniosło mu krytykę, zwłaszcza za granicą. W samym reżimie nazistowskim prestiż Straussa wzrósł dzięki przejęciu dyrygowania, co w kolejnych latach przyniosło mu osobiste korzyści. W ten sposób w 1933 roku został mianowany honorowym prezesem Niemieckiej Sceny Premier Muzycznych, a w tym samym roku podjął negocjacje z ministrem propagandy Goebbelsem w sprawie przewodnictwa w nowo utworzonej Rzeszej Izbie Muzycznej.

W listopadzie 1933 roku Strauss został mianowany prezesem Rzeszy Muzycznej, co stanowiło wówczas najbardziej wpływowe stanowisko w polityce muzycznej Rzeszy Niemieckiej. W trakcie jego prezydentury, trwającej do 1935 roku, podjęto między innymi decyzję o odmowie przyjęcia do Izby osób „niearyjskich”, co znacznie ograniczyło możliwości występów i zarobków. Strauss nie brał jednak już udziału w forsowaniu tzw. „odżydowienia” niemieckiego życia kulturalnego, które realizowano od 1935 roku.

W podziękowaniu za mianowanie na stanowisko prezesa Rzesowej Izby Muzycznej Strauss podarował ministrowi propagandy Goebbelsowi piosenkę, która była przeróbką wiersza „Das Bächlein”.

Również w przemówieniach podziękowania wygłoszonych podczas otwarcia pierwszej sesji Rzesowej Izby Muzycznej w lutym 1934 roku oraz podczas pierwszego Dnia Kompozytorów Izby Strauss chwalił politykę kulturalną narodowych socjalistów. Strauss opowiedział się zatem za polityką kulturalną reżimu nazistowskiego, popierał również ogólne kierunki polityczne „Trzeciej Rzeszy” i utrzymywał bliskie osobiste relacje z nową elitą władzy. W ten sposób po śmierci Hindenburga w sierpniu 1934 roku poparł zamiar Hitlera, by połączyć urząd kanclerza Rzeszy z urzędem prezydenta Rzeszy, a w 1935 roku wziął udział w ślubie Hermanna Göringa. Strauss wręczył ministrowi lotnictwa Rzeszy odręczną wersję swojej opery „Arabella”. W 1934 roku Strauss został również odznaczony prestiżową odznaką Orła Rzeszy Niemieckiej.

Pozycja Straussa w „Trzeciej Rzeszy” uległa jednak poważnemu osłabieniu latem 1935 roku w wyniku tzw. afery Zweiga. Strauss współpracował bowiem z żydowskim pisarzem Stefanem Zweigiem jako librecistą przy swojej operze „Milcząca kobieta”. Kiedy w 1935 roku miała odbyć się premiera tej opery, doszło do skandalu, ponieważ Strauss nalegał, by Zweig został wymieniony jako librecista na plakatach zapowiadających spektakl. W rezultacie Hitler i Goebbels w ostatniej chwili odwołali swoją wizytę na premierze. Zweig skrytykował wcześniej Straussa za jego bliskie powiązania z reżimem i poddał w wątpliwość dalszą współpracę. Strauss odpowiedział pisarzowi w liście, w którym przedstawił swoje zaangażowanie, m.in. jako prezes Rzesowej Izby Muzycznej, jako apolityczne i całkowicie zgodne z dążeniem do rozwoju i zabezpieczenia standardów artystycznych. Ponadto nazwał nazistowskie organy prasowe „szmuglerami”. List kompozytora nie dotarł jednak do Zweiga, ponieważ został przechwycony przez drezdeńską gestapo i przekazany Goebbelsowi za pośrednictwem kierownictwa okręgu. Ten ostatni był głęboko oburzony wypowiedziami Straussa.

W konsekwencji Goebbels zmusił Straussa do rezygnacji ze stanowiska prezesa RMK. Publicznie rezygnację tę uzasadniono, za obopólną zgodą, stanem zdrowia.

Chociaż motyw działalności Straussa jako prezesa RMK, mającej na celu „zapobieżenie gorszemu”, był wielokrotnie powtarzany również w okresie powojennym, źródła z tamtego okresu wskazują, że Strauss rzeczywiście próbował uzyskać rehabilitację u nazistowskich władz. Strauss nawiązał na przykład kontakt z Hitlerem. Ten ignorował te próby, ale w porozumieniu z Goebbelsem nie porzucił Straussa całkowicie, zwłaszcza że Strauss nadal cieszył się znaczną renomą artystyczną.

W ten sposób 1 sierpnia 1936 r., w ramach uroczystości otwarcia XI Igrzysk Olimpijskich w Berlinie, Strauss mógł wykonać po raz pierwszy skomponowany przez siebie „Hymn olimpijski”, którego kompozycję zlecono mu w 1932 r. Następnie Strauss angażował się w kolejne działania o znaczeniu kulturowo-politycznym na rzecz reżimu nazistowskiego. Warto wspomnieć na przykład o jego udziale w pierwszych Rzeszy Dniach Muzyki w maju 1938 roku oraz o kompozycji stworzonej w 1940 roku na zlecenie Ministerstwa Propagandy z okazji 2600-lecia istnienia Cesarstwa Japonii.

W ten sposób stosunki między Straussem a Goebbelsem znacznie się poprawiły na początku lat 40.

Pomimo tego zbliżenia między reżimem a Straussem wciąż dochodziło do napięć. Jednym z czynników wywołujących te napięcia była odmowa kompozytora, by zgodnie z poleceniem kierownictwa okręgowego NSDAP w Garmisch przyjąć uchodźców i osoby, które straciły dach nad głową w wyniku bombardowań, do swojej willi liczącej 19 pokoi. W odpowiedzi Hitler wydał w 1943 roku dyrektywę nakazującą wszystkim członkom partii nazistowskiej zajmującym stanowiska kierownicze zerwanie stosunków ze Straussem. Prasie nakazano relacjonować jedynie w skromnym zakresie informacje o kompozytorze i jego występach. Ponadto nie miały ukazać się żadne publikacje z okazji jego 80. urodzin w następnym roku.

Do ambiwalentnych relacji między Straussem a kierownictwem nazistowskim przyczynił się również fakt, że jedyny syn Straussa, Franz, był żonaty z Żydówką. Franz Strauss poślubił swoją żonę Alice w 1924 roku w Wiedniu. Po „przejęciu władzy” przez narodowych socjalistów w 1933 roku Alice Strauss i ich wspólne dzieci wielokrotnie cierpiały z powodu antysemickich ataków ze strony narodowych socjalistów. Dobre kontakty Straussa zapobiegły jednak prześladowaniom jego synowej i wnuków. W 1938 roku podziękował więc generalnemu dyrektorowi Pruskich Teatrów Państwowych, Heinzowi Tietjenowi, za gotowość do wstawienia się za jego rodziną u Hermanna Göringa.

Sytuacja rodziny Straussa pozostawała jednak zagrożona prześladowaniami na tle rasowym. Jego synowa Alice przebywała w Garmisch w areszcie domowym. Jego wnuk Richard był wyzywan przez kolegów ze szkoły od „Żyda”. 10 listopada 1938 roku SA zabrało Alice Strauss z domu jej teścia. Alice i Franz Strauss zostali aresztowani i przesłuchani przez wiedeńską gestapo zimą 1943/44 roku. Dopiero w marcu 1945 roku rodzina otrzymała telegram, w którym potwierdzono, że rząd Bawarii zrezygnował z deportacji Alice Strauss do obozu pracy. Rzeczywiście, sławę Richarda Straussa wiązała się z ochroną jego rodziny.

Richard Strauss określił jednak zagrożenie, jakie spadło na jego rodzinę po 1945 roku, jedynie jako „głupie incydenty”.

Sam Strauss od czasów młodości wielokrotnie prezentował antysemickie poglądy i stereotypy. Widać to na przykład w listach do Cosimy Wagner. Również w liście do kompozytora Hansa Sommera można dostrzec u Straussa antysemityzm o charakterze rasistowskim lub oparty na ideologii narodowej.

Biograf Straussa, Dietrich Kroncke, który dogłębnie analizował stosunek kompozytora do judaizmu, charakteryzuje Straussa jako „salonowego antysemitę”, który zajmował antysemickie stanowiska w zależności od okazji i adresata. Strauss rozróżniał przy tym „Żydów” w ujęciu ogólnym od swoich osobistych znajomych, przyjaciół i członków rodziny.

Antysemickie wypowiedzi pojawiały się u Straussa zawsze wtedy, gdy albo miał konflikty z żydowskimi kolegami, takimi jak na przykład Bruno Walter, albo gdy tematyka dotyczyła „Żydów” w ogólnym kontekście.

Należy zauważyć, że w ciągu swojego życia Strauss wielokrotnie uciekał się do antysemickich wypowiedzi w listach. Dotyczy to przede wszystkim okresu jego młodości. Strauss, zwłaszcza w listach do ojca, powtarzał ówczesne, poniżające zwroty z końca XIX wieku.

Również w czasie wojny Strauss nadal komponował i dyrygował. W 1942 roku otrzymał nagrodę im. Beethovena miasta Wiednia, ufundowaną przez gauleitera Baldura von Schiracha. W sierpniu 1944 roku Strauss znalazł się na „liście obdarzonych przez Boga” Ministerstwa Propagandy, a nawet na „specjalnej liście niezastąpionych muzyków”. Oprócz Straussa wyróżnieniem tym uhonorowano jedynie Hansa Pfitznera i Wilhelma Furtwänglera.

Po zakończeniu wojny Strauss, którego stan zdrowia uległ pogorszeniu, mieszkał przez pewien czas w Szwajcarii. W postępowaniu denazyfikacyjnym został początkowo zakwalifikowany do grupy 1 („główny winowajca”), jednak w postępowaniu rewizyjnym w 1948 roku został uniewinniony. Zmarł 8 września 1949 roku w Garmisch-Partenkirchen, po ostatnich występach w Monachium latem 1949 roku.

Powołana w 2020 roku na mocy uchwały Rady Miejskiej Komisja Historyczna ds. weryfikacji nazw ulic, budynków i obiektów stolicy kraju związkowego Wiesbaden, budynków i obiektów stolicy kraju związkowego Wiesbaden, zaleciła zmianę nazwy ulicy Richard-Strauss-Straße ze względu na fakt, że Strauss pełnił funkcję przewodniczącego Rzesowej Izby Muzycznej, co oznaczało, że był funkcjonariuszem i tym samym aktywnie wspierał państwo nazistowskie. Poprzez publiczne przemówienia udzielał on niematerialnego wsparcia reżimowi nazistowskiemu i publicznie głosił ideologię narodowosocjalistyczną. Strauss czerpał korzyści materialne i niematerialne z polityki kulturalnej „Trzeciej Rzeszy” poprzez otrzymywanie odznaczeń i nagród pieniężnych, a także dzięki swojemu występowi podczas Igrzysk Olimpijskich w 1936 roku.

Na posiedzeniu w dniu 4 września 2024 r. właściwa rada dzielnicy Wiesbaden-Nordost podjęła decyzję o kontekstualizacji nazwy ulicy Richard-Strauss-Straße, nie stosując się tym samym do zalecenia Komisji Historycznej. Decyzja ta została wdrożona na mocy uchwały magistratu z dnia 24 marca 2026 r.

Literatura

lista obserwowanych

Wyjaśnienia i uwagi